काठमाडौँ उपत्यकाको सभ्यता र समृद्धिको आधार मानिने ऐतिहासिक ढुङ्गेधारा र इनारहरू अहिले इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुने अवस्थामा पुगेका छन् । उपत्यकाको जमिनमुनिको पानी को सतह यति तीव्र गतिमा घटिरहेको छ कि विज्ञहरूले यसलाई भूमिगत जल-मरुभूमीकरण को संज्ञा दिन थालेका छन् ।
पछिल्लो दुई दशकमा उपत्यकामा जनसङ्ख्याको चाप र अव्यवस्थित सहरीकरणले गर्दा जमिनमुनिको पानीको भण्डार रित्तिँदै गएको हो । काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड र विभिन्न जलविद्हरूको अध्ययन अनुसार, उपत्यकामा वार्षिक रूपमा जति पानी जमिनमुनि भरिन्छ, त्यसको तुलनामा १० गुणा बढी पानी निकालिने गरिएको छ । यसका कारण जमिनमुनिको जल-बचत खाता अहिले ऋणात्मक अवस्थामा पुगेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर उपत्यकाका करिब ४० लाख बासिन्दाको दैनिक जीवनमा परेको देख्न सकिन्छ ।
उपत्यकाको खानेपानीको माग र आपूर्तिको खाडल नै जमिनमुनिको पानी दोहनको मुख्य कारण हो । हाल काठमाडौँ उपत्यकामा दैनिक करिब ४७ करोड लिटर पानीको माग छ, तर मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको अनिश्चितता र अन्य स्रोतको सीमितताले गर्दा आपूर्ति भने वर्षायाममा समेत मागको आधा पनि हुन सकेको छैन । यही अभाव परिपूर्ति गर्न सर्वसाधारण, ठूला होटल, व्यापारिक कम्प्लेक्स र पानी व्यवसायीहरूले जमिनमुनि सयौँ फिट गहिरो बोरिङ खनेर पानी तानिरहेका छन् ।
अध्यनअनुसार,काठमाडौँका विभिन्न स्थानमा विगत २० वर्षमा भू-जलस्तर वार्षिक औसत १ देखि ३ मिटरसम्म तल गइरहेको छ । कुनै समय १०-१५ फिट खन्दा पानी भेटिने अनामनगर, पुतलीसडक र न्युरोड जस्ता क्षेत्रमा अहिले १०० फिटको इनार खन्दा पनि धूलो मात्र निस्कने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
जमिनमुनिको पानी रित्तिनुको अर्को भयानक कारण भनेको रिचार्ज वा पुनर्भरण प्रक्रिया ठप्प हुनु हो । उपत्यकाको भौगोलिक बनोट एक कचौरा आकारको छ, जहाँ माथिल्लो तहमा बालुवा र तल्लो तहमा कालो माटो रहेको छ । वर्षाको पानी प्राकृतिक रूपमा जमिनमुनि छिर्नका लागि खुला जमिन, पोखरी र खेतबारी आवश्यक हुन्छ । तर, पछिल्लो समय उपत्यकाका ९० प्रतिशतभन्दा बढी खुला क्षेत्र सिमेन्टको ढलान, पिच सडक र घरहरूले ढाकिएको हुदा, वर्षाको पानी जमिनमुनि छिर्नुको सट्टा ढलमार्फत सिधै नदीमा बगेर खेर गइरहेको देख्न सकिन्छ ।
विज्ञहरूका अनुसार, काठमाडौँको उत्तरी क्षेत्र (शिवपुरी र बुढानीलकण्ठ) जुन उपत्यकाको मुख्य रिचार्ज जोन हो, उक्त क्षेत्रमा पनि तीव्र रूपमा घरहरू बन्न थालेपछी जमिनमुनिको पानीको भण्डार भर्ने प्राकृतिक बाटो पूर्ण रूपमा बन्द भएको हो ।
भू-गर्भविद्हरूले जमिनमुनिको पानी रित्तिँदा केवल पानीको संकट मात्र नभई जमिन भासिने को गम्भीर खतरा रहेको चेतावनी दिएका छन् । जमिनमुनिको पानीले माटोका कणहरूलाई एउटा निश्चित चापमा अड्याएर राखेको हुन्छ । जब त्यो पानी निकालिन्छ र खाली ठाउँ हावा वा शून्य रहन्छ, तब माथिल्लो सतहको भार थाम्न नसकी जमिन विस्तारै दब्न थाल्छ । काठमाडौँको नरम र लचिलो माटो भएको बनोटका कारण कुनै पनि बेला ठूला भवनहरू भासिने वा जमिन दब्ने जोखिम उच्च रहेको छ । यसले भविष्यमा ठूलो धनजनको क्षति निम्त्याउन सक्ने तर्फ सरोकारवाला निकायहरूको ध्यान जान सकेको छैन ।
उक्त संकटले उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचान मानिने पाँच सय ७३ वटा ढुङ्गेधाराहरूलाई पनि मसानघाटमा परिणत गरिदिएको छ । हालसम्मको तथ्याङ्क अनुसार १६ प्रतिशत ढुङ्गेधाराहरू पूर्ण रूपमा लोप भइसकेका छन् भने बाँकी रहेका मध्ये ५० प्रतिशतभन्दा बढीमा पानी आउन छाडेको छ । ढुङ्गेधारा सुक्नुको मुख्य कारण आसपासमा गरिएका अनियन्त्रित डिप बोरिङ हो । ठूला व्यापारिक मल र अपार्टमेन्टले ५०० फिटभन्दा गहिरो बोरिङ गरेर पानी तान्दा साना इनार र परम्परागत मुहानहरू सुक्ने गरेका छन् । यसले उपत्यकाको नेवाः सभ्यता र पुर्खौली इन्जिनियरिङलाई समेत समाप्त पार्दै लगेको छ ।
ढुङ्गेधाराको पुनरुत्थानका लागि जमिनमुनिको पानीको सतह वृद्धि अपरिहार्य देखिएको छ । तर यस विषयमा प्रभावकारी सरकारी नीति तथा ठोस कार्यान्वयनको अभाव रहँदा प्रयासहरू अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेका छैनन् । पानीको सतह घट्दा बाँकी रहेको पानीमा प्रदूषणको मात्रा पनि निकै डरलाग्दो गरी बढ्दै गएको छ । गहिरो तहबाट निकालिएको पानीमा मानव स्वास्थ्यका लागि घातक मानिने अमोनिया, नाइट्रेट, आइरन र आर्सेनिक जस्ता तत्वहरू भेटिन थालेका छन् ।
जमिनमुनिको पानीको गुणस्तर जाँच नगरी सिधै पिउँदा मिर्गौला र कलेजोका दीर्घकालीन रोगहरू बढ्दै गएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ । उपत्यकाका अधिकांश बोरिङको पानीमा दिसाजन्य ‘इकोलाई’ जीवाणु फेला परेपछि ढल व्यवस्थापनको कमजोरी र भूमिगत पानीबीचको संवेदनशील सम्बन्धप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । यसले खानेपानीको सुरक्षामाथि प्रश्न उठाउँदै सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिम बढ्दै गएको संकेत गरेको छ । जमिनमुनिको पानी रित्तिँदै जाँदा बाँकी रहेको पानीमा प्रदूषणको घनत्व झनै बढ्ने भएकाले यो जनस्वास्थ्यको ठूलो चुनौती बनेको छ।
केवल मेलम्चीको पानीको भरमा बसिरहनु दीर्घकालीन रूपमा आत्मघाती साबित हुन सक्ने संकेत देखिएको छ । बढ्दो जनसंख्या, तीव्र शहरीकरण र पानीको उच्च मागलाई मध्यनजर गर्दा एउटै स्रोतमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण मानिएको छ । मेलम्ची आयोजना प्राविधिक र प्राकृतिक कारणले बेलाबेला अवरुद्ध हुने गरेको सन्दर्भमा जमिनमुनिको पानीलाई ब्याकअप को रूपमा सुरक्षित राख्नुपर्छ । यसका लागि आकाशे पानी सङ्कलन र पुनर्भरण अभियानलाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ । प्रत्येक घरले आफ्नो छतमा पर्ने वर्षाको पानीलाई पाइपमार्फत जमिनमुनि पठाउने रिचार्ज पिट बनाउने हो भने मात्र पनि उपत्यकाको जलस्तर केही वर्षमै सुध्रन सक्छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिका र अन्य नगरपालिकाहरूले नयाँ घरको नक्सा पास गर्दा रिचार्ज सिस्टम अनिवार्य गर्ने नीति त ल्याएका छन्, तर यसको प्रभावकारी अनुगमन हुन सकेको छैन । काठमाडौँ उपत्यकाको जमिनमुनिको पानी कुनै अक्षय कोष होइन । यो सकिँदै गएको एक सीमित प्राकृतिक स्रोत हो । यदि हामीले आजैदेखि जमिनमुनिको पानीको दोहन कम गर्ने, पुराना पोखरीहरूको संरक्षण गर्ने र वर्षाको पानीलाई जमिनमुनि फर्काउने काम गरेनौँ भने, भोलिको पुस्ताले काठमाडौँलाई एक सुक्खा मरुभूमिको रूपमा मात्र पाउनेछन् । पानीको अभावमा सहर छोड्नुपर्ने अवस्था आउनुअघि नै राज्य, निजी क्षेत्र र आम नागरिकले एकीकृत रूपमा जल संरक्षणको अभियान थाल्नु अनिवार्य छ । उपत्यकाको अस्तित्व बचाउनका लागि पाताल को यो रित्तिँदो भण्डार भर्नु नै आजको प्रमुख राष्ट्रिय दायित्व हो ।
