July 28, 2021, Wednesday
१३ श्रावण २०७८, बुधबार

चलखेल बजारमा भएकै हो, अझै सक्रियता आवश्यक

चलखेल बजारमा भएकै हो, अझै सक्रियता आवश्यक

कोरोना महामारीका कारण भएको निषेधाज्ञाले अधिकांस क्षेत्रका आर्थिक गतिबिधी खुम्चिएका छन् । औधोगिक क्षेत्रमा उत्पादन धमाधम कटौति हुँदै आएको छ । राम्रोसँग संचालन भएका उद्योग धन्दामा समेत मूनाफको दर घट्दो छ । अर्थतन्त्रका चरहरु नकारात्मक भएको समय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने शेयर बजार भने लगातार रुपमा उकालो लागेको छ । अझ आश्चर्य त के भने इतिहासमै लाभांस दिन नसकेका, सुशासनको कमी भएका र घाटामा गएका कम्पनीको समेत सेयर मूल्यमा उछाल आएको छ ।

धितोपत्र बोर्डले बजारमा सूचीकृत ५१ वटा कम्पनीमा केही चलाख लगानीकर्ताहरुको विभिन्न समूहहरुले सेयरलाई कर्नरिङ्ग गरी मूल्य बढाउने र सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरुलाई फँसाउने धन्दा गर्दै आएको निष्कर्ष निकालेको छ । यतिखेर धितोपत्र बोर्डले जे देखेको छ त्यही बाहिर ल्याएको छ । यस्तो धन्दा फस्टाइरहँदा नियमनकारी निकाय टुलुटुलु हेरेर बस्न मिल्दैन् । अर्कोतर्फ नयाँ लगानी कर्ता प्रतिदन सेयर बजारमा भित्री रहेका छन् । नयाँलाई चलाख समूहले घुमाईफिराई कमजोर अवस्था भएका र नाफा समेत दिन नसक्ने कम्पनीको शेयर भिडाईरहेका छन् । उनीहरु प्रतिफल नै नदिने कम्पनीका सेयरहरु बजारबाट पाएजति सबै लिइदिने र आफू आफूबीच कारोबार गरी मूल्य बढाएर माथि लाने खेलमा लागेका पक्कैपनि छन् । यस्तो शेयर नयाँ र अनुभन नभएका लगानी कर्तालाई भिडाएर आपूm ठूलै रकम हात पारेर बाहिरिने गरेका छन् ।

खानी खोला जलविद्युत कम्पनीको सेयर गत बर्ष ४५ रुपैया थियो । हाल यो बढेर २५० माथि पुगेको । आठ महिनको समयमा के ले असर पार्ये र यस्को शेयर यतिका माथि पुग्यो ? अर्कोतीर ४६ करोड चुक्ता पूँजी रहेको यो कम्पनीको घाटा मात्रै ६६ करोड छ । यस्तो अवस्थामा यो कम्पनीको सेयर मूल्य बढनुको कारण के हो ? त्यस्तै आवु खोला, दिब्यश्वरी हाइड्रोपावर, नेश्नल हाइड्रोपावरदेखि अन्य थुप्रै जलविद्युत कम्पनीको शुशासन अवस्थादेखि मूनाफाको अवस्था कमजोर हुँदा पनि कम्पनीको शेयर मूल्य भने बढेको बढैछ ।

यतिमात्र होइन लामोसमयसम्म अदातलममा मुद्दा चलेको बर्षिक साधारण सभा समेत नभएको, मुनाफा समेत दिन नसकेको विशाल बजारको कम्पनी लिमिटेडको सेयर मूल्य पनि लगतार बढीरहेको छ । ति कम्पनी त उदाहरण मात्र हुन बजारमा इतिहासमै लाभांस दिन नसकेका, सुशासनको कमी भएका र ठूलो परिमाणमा घाटामा गएका कम्पनीको समेत सेयर मूल्यमा उछाल आएको छ । त्यस्को खोजी नै नगरी लगानी कर्ता अन्धाधुन्द लगानी गरिरहेका छन् । यस्ले के देखाउँछ भने बजारमा चलखेल भएकौ हो । त्यस विरुद्ध कडा कदम आजका दिनमा नचाल्ने हो भने थुपै सेयर बजारमा लगानी गर्ने नव आगन्तुकले भोलिका दिनमा लगानी डुबेर आत्माहत्या गर्नुपर्ने अवस्था आउँन सक्छ ।

हुनत कतिपय निहित स्वार्थ बोकेका समूहले सेयरमा चलखेल गर्ने परम्परा नेपालमा मात्र नभएर विश्वभरीकै पुँजीबजारमा समेत चल्ने गरेको छ । जुन अवस्था हाल नेपालको बजारमा समेत रहेको छ । विश्वभरीनै हुने समान चलखेल भनेका इन्साइडर ट्रेडिङ, सेयर कर्नरीङ्ग र अफवाह फैलायर सेयर बजारमा चलखेल गरिएका छन् नै तर नेपाली बजारमा जसरी चलखेल भएको छ सो चलखेर अन्य क्षेत्रको भन्दा बढी नै देखिन्छ ।

जोखिम मूल्यांकनमा कतिपय कम्पनीका बारेमा बोर्डले निकालेको निष्कर्ष त्यति प्रोफेसनल भएन कि भन्ने टिप्पणी पनि व्यक्त भैरहेका छन् । धितोपत्र बोर्डले पत्ता लगाएका ५१ वटा कम्पनीमध्ये आधाभन्दा बढीको अवस्था नाजुक छ र तिनले तुरुन्तै कुनै प्रतिफल दिने संभावना देखिदैन । तीमध्ये कतिपयले त स्थापनाकालदेखि १८ वर्षसम्म पनि सेयरधनीहरुलाई लाभांश दिएका छैनन् । कति पय कम्पनीको चुक्ता पूँजी भन्दापनि बढी ऋण भार छ । कतिपय ब्लुचिप कम्पनीको रुपमा रहेपनि तिनीहरुले दिने प्रतिफलको तुलनामा बजार मूल्य अत्यन्तै बढी भएको देखिन्छ ।

यहाँ सबै कुरा बोर्डको ठिक पनि छैन् । पछिल्लो विवरण हेर्ने हो भने यहाँ धितोपत्र बोर्डले उपयुक्त वर्गीकरण गरी भन्न भने नजानेको पाइन्छ । ५१ वटै कम्पनीको अवस्था एकै छैन् । कुनै केही राम्रा त कुनै अति नराम्रो वित्तीय र सुशासनको अवस्थामा समेत छन् । ति सबैको बर्णिकरण गर्नु पर्नेमा त्यो भने भएन् । तर हामीले के बुझनु परो भने केही राम्रो मानिने ती कम्पनीमा पनि जसरी कर्नरिङ्ग गरेर मूल्यलाई टाकुरोमा पु¥याइएको छ, त्यसभित्र पक्कैपनि जोखिम छ । जोखिमलाई समयमै पहिचान गर्न सकिएन भने भविष्यमा नराम्रोसित प्रभावित हुनको अर्को विकल्प छैन् ।

धितोपत्र बोर्डले यसअघि नै कम्पनीको विश्लेषण गरी यथार्थ कुरा बाहिर ल्याइदिएको भए मूल्य यसरी बढ्ने थिएन र साना तथा बजारका बारे कम जानकारी भएका लगानीकर्ताहरु फँस्ने थिएनन् । तर ढिलै भएपनि बोर्डले सर्वसाधारणलाई जोखिमबारे जानकारी दिएको छ । यो सकारात्मक सन्देश प्रवाह हो । हामीले अर्को बुझनु पर्ने कुरा के हो भने भोली केही कमजोर अवस्था भएका कम्पनीको सेयर सूचीबाट हटाउन पनि बोर्डले सक्छ । त्यसप्रति साना लगानीकर्ताहरुले ध्यानदिनु जरुरी छ । अवको केही दिनमा तिनीहरुले आफूले उच्च मूल्यमा किनेको सेयर बजारमा प्राप्त मोलमा बिक्री गरी बाहिर निस्कने छन् । अनी मात्र बोर्डले सूचीबाट हटाउने छ । यसो हँुदा उनीहरु माथि अन्याय हुँदैन । तर यसरी सचेत गराइसकेपछि पनि कोही अलग हुँदैनन् वा आफ्नो पोको कस्दैनन् भने बोर्डलाई दोष दिनपाइदैन् ।