कुनै समय नेपालको अर्थतन्त्रमा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख निर्यातजन्य उद्योगका रूपमा स्थापित हस्तनिर्मित गलैंचा उद्योग अहिले गम्भीर चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। उत्पादन, निर्यात, रोजगारी र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता सबै क्षेत्रमा आएको गिरावटले यो उद्योगलाई पुनः उकास्न विशेष रणनीतिक हस्तक्षेप आवश्यक देखिएको छ। उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको ‘गलैंचा निर्यातः राष्ट्रिय रणनीतिक कार्ययोजना २०८३–२०८८’ ले उद्योगको वर्तमान अवस्था, चुनौती र सम्भावनालाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्दै आगामी पाँच वर्षका लागि पुनरुत्थानको मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ।
प्रतिवेदनअनुसार नेपालको गलैंचा निर्यात पछिल्लो २५ वर्षमा उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। सन् १९९९ मा नेपालबाट करिब २५ लाख वर्गमिटर हस्तनिर्मित गलैंचा निर्यात भएको थियो। तर आर्थिक वर्ष २०२४/२५ सम्म आइपुग्दा यो परिमाण घटेर करिब ६ लाख वर्गमिटरमा सीमित भएको छ। अर्थात् निर्यात परिमाणमा करिब ८१.८९ प्रतिशतको गिरावट आएको छ। यो तथ्याङ्कले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली गलैंचाको हिस्सा निरन्तर खुम्चिँदै गएको स्पष्ट संकेत गर्छ।
निर्यात घटेसँगै विदेशी मुद्रा आम्दानीमा पनि उल्लेखनीय कमी आएको छ। सन् १९९९ मा गलैंचा निर्यातबाट नेपालले करिब १४२ मिलियन अमेरिकी डलर आम्दानी गरेको थियो। हाल यो रकम घटेर करिब ९० मिलियन अमेरिकी डलरमा सीमित भएको छ। यसले निर्यातको मात्रा मात्र नभई समग्र आर्थिक योगदानमा पनि उद्योगको प्रभाव कमजोर बन्दै गएको देखाउँछ।
यद्यपि नेपाली हस्तनिर्मित गलैंचा अझै पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा गुणस्तर, प्राकृतिक कच्चा पदार्थको प्रयोग, हस्तकलाको मौलिकता र आकर्षक डिजाइनका कारण परिचित उत्पादनका रूपमा चिनिन्छ। जर्मनी, संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, इटाली, जापान लगायतका मुलुक नेपाली गलैंचाका प्रमुख बजारका रूपमा रहेका छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा अत्यधिक बढेपछि नेपालले आफ्नो परम्परागत बजार जोगाउन कठिनाइ भोगिरहेको मन्त्रालयको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ।
विशेषगरी भारत, चीन, टर्की, पाकिस्तान तथा अफगानिस्तानजस्ता प्रतिस्पर्धी मुलुकहरूले आधुनिक प्रविधि, ठूलो उत्पादन क्षमता र तुलनात्मक रूपमा कम उत्पादन लागतका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार गरेका छन्। परिणामस्वरूप नेपाली गलैंचाले मूल्य र उत्पादन क्षमताका हिसाबले कडा प्रतिस्पर्धा सामना गर्नुपरेको छ।
उद्योगसँग आबद्ध व्यवसायीहरू पनि मन्त्रालयको निष्कर्षसँग सहमत छन्। नेपाल हस्तकला महासंघअन्तर्गत गलैंचा क्षेत्रका अध्यक्ष गुरुङका अनुसार विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धाको स्वरूप विगतको भन्दा धेरै बदलिएको छ। उनका अनुसार एक समय नेपालको गलैंचा निर्यातको ८० देखि ९० प्रतिशत हिस्सा जर्मनीले ओगटेको थियो। अहिले भने त्यो बजार खुम्चिएको छ र संयुक्त राज्य अमेरिका नेपाली गलैंचाको प्रमुख बजार बनेको छ।
उनका अनुसार विगतमा नेपालले धेरै परिमाणमा तुलनात्मक रूपमा सस्तो गलैंचा उत्पादन गरेर निर्यात गर्थ्यो। त्यसबेला प्रति वर्गफिट ३० देखि ४० अमेरिकी डलर मूल्यका गलैंचा ठूलो मात्रामा बिक्री हुने गर्थे। तर अहिले उद्योगले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गरेको छ। ठूलो परिमाणभन्दा पनि उच्च गुणस्तर र मूल्य अभिवृद्धिमा केन्द्रित उत्पादनतर्फ उद्योग अग्रसर भएको छ। अहिले नेपाली हस्तनिर्मित गलैंचाको औसत मूल्य प्रति वर्गफिट १८० देखि २०० अमेरिकी डलरसम्म पुग्ने गरेको उद्योगीहरूको भनाइ छ।
यसले एउटा रोचक तथ्य उजागर गर्छ। निर्यातको परिमाण घटे पनि नेपाली गलैंचाको गुणस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। तर उच्च मूल्य भएका उत्पादन निर्यात हुँदै गर्दा पनि कुल निर्यात परिमाण र विदेशी मुद्रा आम्दानी विगतको स्तरमा पुग्न नसकेको अवस्था रहेको उद्योगीहरूको भनाइ छ।
गलैंचा उद्योग कमजोर बन्नुका पछाडि धेरै संरचनागत समस्या रहेको मन्त्रालयको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। उत्पादन लागत निरन्तर बढ्दै जानु, दक्ष जनशक्तिको अभाव, कच्चा पदार्थको मूल्य वृद्धि, युवा श्रमिकको विदेश पलायन तथा उद्योगप्रति नयाँ पुस्ताको घट्दो आकर्षण प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यसबाहेक आधुनिक प्रविधिको सीमित प्रयोग, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मागअनुसार उत्पादन विविधीकरण गर्न नसक्नु, प्रभावकारी ब्रान्डिङको अभाव तथा सीमित बजारमा अत्यधिक निर्भरता पनि उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर बनाउने कारण बनेका छन्।
नेपाल अहिले उत्पादन लागतका हिसाबले सस्तो मुलुकको सूचीमा पर्दैन। श्रम, ढुवानी तथा कच्चा पदार्थको लागत बढेसँगै नेपाली गलैंचाको उत्पादन मूल्य छिमेकी प्रतिस्पर्धी मुलुकहरूको तुलनामा निकै महँगो पर्न थालेको छ। उद्योगीहरूका अनुसार केही अवस्थामा नेपाली गलैंचाको मूल्य प्रतिस्पर्धी देशहरूको उत्पादनभन्दा झण्डै सात गुणासम्म महँगो पर्ने गरेको छ। यही कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कम मूल्यका उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न उद्योगलाई कठिन भइरहेको छ।
कच्चा पदार्थमा आयात निर्भरता अर्को ठूलो चुनौती बनेको छ। नेपाली गलैंचा उत्पादनका लागि आवश्यक पर्ने उच्च गुणस्तरको ऊन मुख्यतः न्यूजिल्याण्ड र चीनबाट आयात गरिन्छ। पछिल्लो समय न्यूजिल्याण्डबाट आयात हुने ऊनको मूल्य केही महिनामै झण्डै ६० प्रतिशतसम्म बढेको उद्योगीहरूले बताएका छन्। उता चीनबाट आयात हुने ऊनमा क्वारेन्टाइन, रोगब्याधि तथा आपूर्ति व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्या देखिँदा उत्पादन प्रक्रिया प्रभावित हुने गरेको छ।
कच्चा पदार्थको मूल्य बढ्दा उत्पादन लागत थप महँगो बन्ने भएकाले उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर भएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। यस समस्याको दीर्घकालीन समाधानका रूपमा नेपालमै ऊन उत्पादन बढाउने प्रयास पनि सुरु भएको छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको बाजुरा जिल्लामा भेडापालन विस्तार गरी स्वदेशमै ऊन उत्पादन बढाउने पहल भइरहेको उद्योगीहरूले बताएका छन्। यसले भविष्यमा कच्चा पदार्थमा आयात निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यद्यपि चुनौतीका बीच पनि मन्त्रालयले नेपाली गलैंचा उद्योगमा उल्लेखनीय सम्भावना रहेको निष्कर्ष निकालेको छ। विश्व बजारमा हस्तनिर्मित, वातावरणमैत्री तथा प्राकृतिक सामग्रीबाट बनेका उत्पादनप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढ्दै गएको छ। दिगोपन, मौलिकता र हस्तकलालाई प्राथमिकता दिने उपभोक्ताको संख्या बढिरहेकाले नेपाली गलैंचाले पुनः अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो पहिचान सुदृढ बनाउन सक्ने विश्वास प्रतिवेदनले व्यक्त गरेको छ।
त्यसका लागि गुणस्तर सुधार, नयाँ डिजाइन विकास, उत्पादन विविधीकरण, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, डिजिटल माध्यमबाट अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार तथा ‘नेपाल ब्रान्ड’लाई प्रभावकारी रूपमा प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने सुझाव प्रतिवेदनले दिएको छ। साथै निर्यात बजारलाई केही सीमित मुलुकमा मात्र केन्द्रित नराखी नयाँ बजारको खोजी गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ।
मन्त्रालयले आगामी पाँच वर्षका लागि गलैंचा उद्योगको पुनरुत्थानलाई लक्ष्य गर्दै रणनीतिक कार्ययोजना अघि सारेको छ। योजनाअनुसार नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहिचान गर्ने, विद्यमान बजारमा नेपाली गलैंचाको ब्रान्ड सुदृढ बनाउने, उद्योगमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने तथा गुणस्तर प्रमाणीकरण प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य राखिएको छ।
त्यसैगरी दक्ष जनशक्ति उत्पादनका लागि तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, उद्योगी र सरकारी निकायबीच समन्वय बढाउने, साना तथा मझौला उद्योगलाई वित्तीय र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने तथा अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने योजना पनि समावेश गरिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेला, डिजिटल प्रवर्द्धन र विश्वव्यापी बजार सञ्जालमार्फत नेपाली गलैंचाको प्रचारप्रसारलाई थप प्रभावकारी बनाउने रणनीति पनि कार्ययोजनामा समेटिएको छ।
गलैंचा उद्योग सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ। यस उद्योगमा ठूलो संख्यामा महिला तथा सीमान्तकृत समुदायका व्यक्तिहरू आबद्ध छन्। उद्योगको पुनरुत्थानले केवल निर्यात वृद्धि र विदेशी मुद्रा आर्जनमा मात्र योगदान नपुर्याई ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना, महिलाको आयआर्जन वृद्धि र स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउन पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
समग्रमा हेर्दा नेपाली गलैंचा उद्योग अहिले कठिन संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। विगतको जस्तो ठूलो परिमाणमा निर्यात गर्न नसके पनि उच्च गुणस्तर, मौलिक डिजाइन र हस्तनिर्मित उत्पादनका कारण यस उद्योगमा अझै पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थापित हुने पर्याप्त सम्भावना छ। त्यसका लागि सरकारी नीति, निजी क्षेत्रको लगानी, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, स्वदेशी कच्चा पदार्थको विकास, प्रभावकारी ब्रान्डिङ र अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तारबीच बलियो समन्वय आवश्यक रहने देखिन्छ। यदि प्रस्तावित रणनीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिए नेपाली गलैंचा उद्योगले पुनः नेपालको प्रमुख निर्यातजन्य उद्योगका रूपमा आफ्नो पुरानो पहिचान पुनर्स्थापित गर्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।
