भदौ १० गते बिहान भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवा र नुवाकोट जिल्लामा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्यायो। सयौँ घरपरिवार विस्थापित भए, पुल र सडक बगाए, व्यापार–व्यवसाय प्रभावित भए र गोसाइँकुण्ड लगायतका धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा गएका हजारौँ नागरिक सम्पर्कविहीन बने। बाढीको प्रभाव अझै कम हुन नपाउँदै पाँचौँ दिन त्रिशूली नदीमा पुनः आएको ठूलो बाढीले थप क्षति पुर्यायो। पहिलो बाढीबाट जोगिएका कतिपय संरचनासमेत दोस्रो बाढीले बगाएपछि संकट झन् गहिरिएको छ।
यस प्राकृतिक विपत्तिको सबैभन्दा ठूलो असर अहिले देशको प्रशासनिक, आर्थिक तथा जनसांख्यिक केन्द्र काठमाडौं उपत्यकामा देखिन थालेको छ। विशेषगरी नागढुंगा–मुग्लिन सडकखण्डअन्तर्गत पर्ने कृष्णभीर क्षेत्रमा आएको भीषण पहिरोले पृथ्वी राजमार्गको महत्वपूर्ण भाग नै भासिएपछि राजधानीसँग पश्चिम नेपाल जोड्ने मुख्य सडक सम्पर्क अवरुद्ध भएको छ। करिब ३० मिटर सडक नदीतर्फ भासिएर पूर्ण रूपमा नष्ट भएपछि यातायात, व्यापार तथा आपूर्ति प्रणालीमा गम्भीर चुनौती उत्पन्न भएको छ।
काठमाडौं उपत्यकामा सामान्य अवस्थामा करिब १५ देखि २० दिनसम्म पुग्ने खाद्यान्न मौज्दात रहने अनुमान गरिन्छ। तर विगतका अनुभवले देखाएको छ कि विपद्, महामारी वा आपूर्ति संकटको हल्ला फैलिएका बेला उपभोक्ताले आवश्यकताभन्दा बढी सामान खरिद गर्दा मौज्दात चाँडै सकिने जोखिम बढ्छ। कोभिड–१९ महामारीका बेला र विगतका विभिन्न अवरोधका समयमा उपभोक्ताले अत्यधिक खरिद गर्दा केही दिनमै बजारमा अभावको अवस्था सिर्जना भएको थियो।
यही कारण पृथ्वी राजमार्ग लामो समयसम्म सञ्चालनमा आउन नसके काठमाडौंमा खाद्यान्न, तरकारी, इन्धन, एलपी ग्यास तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको आपूर्तिमा दबाब बढ्ने चिन्ता सम्बन्धित निकायहरूले व्यक्त गरेका छन्। यद्यपि सरकारी निकायहरूले तत्काल खाद्यान्न संकट नहुने दाबी गरेका छन्, तर लामो समयसम्म सडक अवरुद्ध रहेमा समस्या गम्भीर बन्न सक्ने सम्भावना छ।
कृष्णभीरको पहिरोले काठमाडौंको आपूर्ति व्यवस्थालाई प्रत्यक्ष असर पुर्याएको छ। पृथ्वी राजमार्ग काठमाडौंलाई चितवन, पोखरा, गोरखा, दमौली, बुटवल, नेपालगञ्ज, सुर्खेत, धनगढी लगायत पश्चिम तथा मध्य नेपालका प्रमुख सहरसँग जोड्ने मुख्य मार्ग हो। दैनिक हजारौँ सवारीसाधन तथा ठूलो मात्रामा खाद्यान्न, तरकारी, इन्धन र औद्योगिक सामग्री यही मार्ग हुँदै राजधानी भित्रिने गर्छ। मुख्य मार्ग नै अवरुद्ध भएपछि सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखलामा दबाब परेको हो।
सडक विभागका उपमहानिर्देशक अर्जुनप्रसाद अर्यालका अनुसार कृष्णभीरमा भएको क्षति सामान्य पहिरोको जस्तो होइन। २०५७ सालको पहिरोमा माथिल्लो भागबाट माटो र ढुंगा खसेर सडक पुरिएको थियो, जसलाई सिभिल र बायोइन्जिनियरिङ प्रविधिबाट नियन्त्रण गरिएको थियो। तर अहिलेको समस्या नदी कटानका कारण उत्पन्न भएको हो। त्रिशूली नदीले तलबाट निरन्तर कटान गर्दा सडकसहित ठूलो भूभाग नै भासिएको छ।
अर्यालका अनुसार हालको अवस्थामा तत्काल सडक सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना छैन। नदीको बहाव उच्च रहेकाले किनारबाट संरचना निर्माण गर्न कठिन छ भने सडकको छेउबाट भित्तो काटेर वैकल्पिक ट्र्याक बनाउने अवस्था पनि छैन। प्राविधिक टोली घटनास्थलमै अध्ययनमा खटिएको भए पनि सडक पुनर्निर्माणको स्पष्ट समयसीमा तय भइसकेको छैन। नदी कटान अझै जारी रहेकाले क्षतिको वास्तविक अवस्था मूल्याङ्कन गर्नसमेत केही दिन लाग्ने देखिएको छ।
पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि सरकारले वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न आग्रह गरेको छ। नौबिसे–दामन–भैंसे–हेटौँडा हुँदै पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा पुग्ने रुटलाई मुख्य विकल्पका रूपमा अघि सारिएको छ। तर त्रिभुवन राजपथको यो खण्ड साँघुरो, घुमाउरो र जोखिमपूर्ण भएकाले भारी मालवाहक सवारीसाधन सञ्चालनमा कठिनाइ भइरहेको छ। यात्रुबाहक तथा साना सवारीका लागि बल्खु–फाखेल–कुलेखानी–भीमफेदी हुँदै हेटौँडा पुग्ने मार्ग प्रयोग गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
यस्तै, गोरखा, बेँसीसहर, पोखरा तथा पश्चिम नेपालतर्फ जाने सवारीसाधनका लागि विभिन्न वैकल्पिक ग्रामीण सडकमार्ग प्रयोगमा ल्याइएका छन्। तर ती मार्गहरू पर्याप्त स्तरोन्नत नभएकाले लामो दूरीको नियमित यातायात सञ्चालनका लागि भरपर्दा मानिएका छैनन्। यसले ढुवानी लागत बढाउने र आपूर्ति प्रक्रिया सुस्त बनाउने जोखिम पनि बढाएको छ।
राजधानीको आपूर्ति प्रणालीमा सबैभन्दा ठूलो चिन्ता इन्धन र खाना पकाउने एलपी ग्यासको उपलब्धतासँग सम्बन्धित छ। विगतमा सामान्य अवस्थामै ग्यास अभावको समस्या देखिएको काठमाडौंमा मुख्य राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा उपभोक्तामा थप चिन्ता बढेको छ। यद्यपि नेपाल आयल निगमले इन्धन तथा ग्यासको आपूर्ति सहज बनाउन वैकल्पिक योजना कार्यान्वयनमा ल्याएको जनाएको छ।
निगमका अनुसार बारा, पर्सा, चितवन, मकवानपुर तथा नवलपरासीमा रहेका ग्यास उद्योगहरूसँग समन्वय गरेर सिलिन्डर रिफिल गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ। ग्यास उद्योगका बुलेटहरूलाई वैकल्पिक स्थानमा खाली गराई ट्रकमार्फत सिलिन्डर काठमाडौं पठाउने तयारी गरिएको छ। त्यसैगरी पेट्रोलियम पदार्थ बोकेका ट्यांकरहरूलाई वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गरी राजधानीसम्म ल्याउने व्यवस्था मिलाइएको छ।
यद्यपि आपूर्ति व्यवस्था कायम राख्न सकिए पनि ढुवानी लागत बढ्ने र ढुवानी समय लम्बिने भएकाले बजारमा मूल्यवृद्धिको दबाब पर्न सक्ने सम्भावना रहेको जानकारहरू बताउँछन्। यस्तो अवस्थामा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, सामान लुकाएर राख्ने तथा मूल्य बढाउने गतिविधि हुन सक्ने भएकाले बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
कृष्णभीरको समस्या भने नयाँ होइन। २०५६ सालदेखि नै पहिरोको जोखिम रहेको यो क्षेत्रमा २०५७ सालमा आएको ठूलो पहिरोका कारण पृथ्वी राजमार्ग करिब ११ दिन पूर्ण रूपमा बन्द भएको थियो। त्यसबेला पनि काठमाडौंमा खाद्यान्न, तरकारी र इन्धनको अभाव देखिएको थियो। त्यसपछि गरिएको संरचनात्मक सुधारका कारण पहिरो नियन्त्रणमा आएको मानिएको थियो। तर २६ वर्षपछि फेरि त्यही क्षेत्र गम्भीर संकटको केन्द्र बनेको छ।
हाल सरकार बाढी तथा पहिरोबाट प्रभावित क्षेत्रहरूमा उद्धार, राहत र पुनर्स्थापनाको काममा केन्द्रित छ। साथै, कृष्णभीरको वैकल्पिक समाधान खोज्ने, सडक पुनर्निर्माणको योजना बनाउने र राजधानीको आपूर्ति प्रणालीलाई सहज राख्ने प्रयास पनि जारी छ। तर मुख्य राजमार्ग कहिले सञ्चालनमा आउँछ भन्ने विषय अझै अनिश्चित छ।
