डा. कृष्ण पाण्डे, एमबीए, पीएचडी
नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी, जलविद्युत्, पर्यटन र डिजिटल नोमाड गरी चारवटा क्षेत्रले आगामी दिनमा ठूलो आर्थिक सम्भावना बोकेका छन्। नेपालको प्राकृतिक स्रोत, मानव पूँजी, भौगोलिक अवस्था तथा विश्वव्यापी आर्थिक प्रवृत्तिलाई सही ढंगले उपयोग गर्न सक्ने हो भने यी क्षेत्रहरू नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका प्रमुख आधार बन्न सक्छन्।
१. जलविद्युत्
नेपालमा जलस्रोतको प्रचुर सम्भावना भएकाले जलविद्युत् नेपालको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक सम्भावनाको क्षेत्रमध्ये एक हो। पर्याप्त विद्युत् उत्पादन गरी स्वदेशी माग पूरा गर्नुका साथै भारत, बंगलादेश तथा अन्य सम्भावित बजारमा विद्युत् निर्यात गर्न सकेमा नेपालले दीर्घकालीन रूपमा ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ। खाडी मुलुकहरू पेट्रोलियम स्रोतका कारण आर्थिक रूपमा माथि उठेझैँ, नेपालले जलस्रोत तथा जलविद्युत्को सदुपयोग गर्न सफल भयो भने जलविद्युत् नेपालको आर्थिक समृद्धिको मुख्य आधार बन्न सक्छ।
नेपालमा उपलब्ध विशाल जलविद्युत् सम्भावनालाई आधुनिक प्रविधि, ठूलो लगानी, अन्तर्राष्ट्रिय बजार र दीर्घकालीन ऊर्जा नीतिसँग जोड्न सक्ने हो भने यसले उद्योग, पूर्वाधार, विद्युतीय यातायात तथा अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रको विकासलाई समेत तीव्र बनाउन सक्छ। त्यसैले दीर्घकालीन दृष्टिले हेर्दा जलविद्युत् नेपालको प्रतिव्यक्ति आयलाई विश्वकै उच्च स्तरमा पुर्याउन सक्ने प्रमुख आधारमध्ये एक बन्न सक्छ।
२. वैदेशिक रोजगारी
वैदेशिक रोजगारीबाट नेपालीहरूले ठूलो मात्रामा विप्रेषण नेपाल भित्र्याउने गरेका छन्। यसले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, परिवारको आय तथा समग्र अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। विश्वव्यापी रूपमा हेर्ने हो भने राम्रो अवसर, उच्च आम्दानी, सुरक्षा, करियर विकास र अवकाशपछिको सुरक्षित जीवनका लागि मानिसहरू एक देशबाट अर्को देशमा जाने क्रम बढिरहेको छ। अमेरिकाका नागरिकहरू क्यानडा तथा युरोपतर्फ जाने, मध्यपूर्वका आप्रवासीहरू क्यानडा तथा युरोपका देशहरूतर्फ जाने र जापान तथा दक्षिण कोरियाका मानिसहरू पनि अझ राम्रो सुरक्षा, जीवनस्तर तथा अवसरका लागि युरोपतर्फ जाने प्रवृत्ति देखिन्छ।
यसबाट के बुझ्न सकिन्छ भने वैदेशिक रोजगारी केवल निम्न वा मध्यम वर्गका श्रमिकहरूको विषय मात्र होइन। श्रमिकदेखि उच्च दक्ष प्राविधिक, विशेषज्ञ तथा उच्च तहका पेशागत जनशक्तिसम्म विश्वव्यापी श्रम बजारमा अवसर खोज्ने क्रम बढिरहेको छ।
नेपालले पनि अहिलेसम्म मुख्यतः मध्यम तथा श्रम वर्गका कामदारलाई वैदेशिक रोजगारीमा पठाउँदै आएको अवस्थामा अब दक्ष तथा उच्च व्यावसायिक जनशक्ति उत्पादन गरी विश्व बजारमा निर्यात गर्न सक्नुपर्छ। चिकित्सक, इन्जिनियर, सूचना प्रविधि विशेषज्ञ, वित्तीय विशेषज्ञ, व्यवस्थापक, अनुसन्धानकर्ता तथा अन्य उच्च दक्ष जनशक्तिलाई विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन सकेमा विप्रेषणको आकार मात्र होइन, नेपालीको प्रतिव्यक्ति आम्दानीसमेत उल्लेख्य रूपमा बढाउन सकिन्छ।
३. पर्यटन
प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, जैविक विविधता तथा साहसिक पर्यटनका कारण नेपाल विश्वकै आकर्षक पर्यटन गन्तव्यमध्ये एक हो। विशेषगरी पर्वतारोहण, हिमाल आरोहण अभियान तथा उच्च हिमाली पदयात्राका लागि नेपालले विश्वव्यापी रूपमा विशिष्ट पहिचान बनाएको छ।
सगरमाथासहित विश्वका सर्वोच्च हिमशिखरहरू, हिमाली पदयात्रा, साहसिक पर्यटन, धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक सम्पदा तथा प्राकृतिक विविधतालाई व्यवस्थित रूपमा विश्व बजारमा प्रवर्द्धन गर्न सकेमा पर्यटन नेपालको अर्को ठूलो विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने क्षेत्र बन्न सक्छ।
पर्यटनको विशेषता के हो भने यसबाट प्रत्यक्ष रूपमा होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, गाइड, पदयात्रा तथा साहसिक पर्यटन व्यवसायले मात्र होइन, कृषि, हस्तकला, निर्माण, सञ्चार तथा स्थानीय साना व्यवसायसम्म आर्थिक गतिविधि विस्तार हुन्छ। त्यसैले पर्यटनले रोजगारी र आय सिर्जना गर्ने बहुआयामिक प्रभाव राख्छ।
४. डिजिटल नोमाड तथा विश्वव्यापी डिजिटल सेवा
नेपालका लागि नयाँ तर अत्यन्तै ठूलो सम्भावना बोकेको अर्को क्षेत्र डिजिटल नोमाड तथा डिजिटल सेवा अर्थतन्त्र हो। विश्वभर काम गर्ने शैलीमा तीव्र परिवर्तन आइरहेको छ। ठूला अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूले आफ्ना कर्मचारी तथा विश्वव्यापी कार्यदललाई तुलनात्मक रूपमा कम लागत, राम्रो हावापानी, सुरक्षित वातावरण तथा जीवनस्तर भएका विभिन्न देशबाट काम गर्ने अवसर दिन थालेका छन्। यससँगै डिजिटल नोमाडको अवधारणा पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ।
नेपालमा तुलनात्मक रूपमा सस्तो जीवनयापन, प्राकृतिक सौन्दर्य, विविध हावापानी, सांस्कृतिक आकर्षण र डिजिटल प्रविधिमार्फत विश्व बजारसँग जोडिन सक्ने सम्भावना भएकाले डिजिटल नोमाडका लागि नेपाल आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ। यस क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकेमा सूचना प्रविधि (आईटी), व्यवसायिक प्रक्रिया बाह्यस्रोत सेवा (बीपीओ), ज्ञान प्रक्रिया बाह्यस्रोत सेवा (केपीओ), सफ्टवेयर विकास, रिमोट सेवा, डिजिटल मार्केटिङ, डिजाइन, परामर्श तथा अन्य ज्ञानमा आधारित सेवाबाट उल्लेखनीय विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
विश्वका विभिन्न देशहरूले डिजिटल नोमाड तथा दूरस्थ कामदारलाई आकर्षित गर्न विशेष डिजिटल नोमाड भिसा, आवासीय व्यवस्था, करसम्बन्धी सुविधा तथा नोमाड मार्गसम्बन्धी प्लेटफर्महरू विकास गरिरहेका छन्। नेपालले पनि यस क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धात्मक नीति निर्माण गरी विश्वका दक्ष तथा उच्च आम्दानी भएका दूरस्थ कामदारलाई नेपालमा लामो समय बस्न आकर्षित गर्न सक्नुपर्छ।
यसै सन्दर्भमा nomadpathway जस्ता विश्वव्यापी डिजिटल नोमाड कार्यक्रम तथा सेवा प्लेटफर्महरूले डिजिटल नोमाडको व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहलाई थप व्यवस्थित बनाउन योगदान पुर्याइरहेका छन्। नेपालले डिजिटल नोमाडलाई केवल पर्यटकका रूपमा नभई नेपालमा बसेर विश्व बजारमा काम गर्ने उच्च आम्दानी भएका आर्थिक सहभागीका रूपमा हेर्न आवश्यक छ। उनीहरूले नेपालमा आवास, यातायात, होटल, रेस्टुरेन्ट, इन्टरनेट, मनोरञ्जन तथा अन्य सेवामा खर्च गर्ने भएकाले यसको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष आर्थिक प्रभाव समेत उल्लेखनीय हुन सक्छ।
कृषिप्रधान देशबाट नयाँ आर्थिक संरचनातर्फ
नेपाललाई लामो समयदेखि “कृषिप्रधान देश” भनेर चिनिँदै आएको छ। तर आजभन्दा करिब ३० वर्षअघिको नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक संरचना र आजको अवस्था एउटै छैन। जनसंख्या वृद्धि, तीव्र सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी तथा बसाइँसराइका कारण कृषि क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन आएको छ।
कृषियोग्य जमिनको ठूलो हिस्सा अहिले बाँझो रहने वा आवास तथा घडेरीका रूपमा प्रयोग हुने अवस्था पनि देखिन्छ। त्यसैले विगतको संरचनालाई मात्र आधार बनाएर नेपालको भविष्यको अर्थतन्त्रलाई परिभाषित गर्नुभन्दा आगामी पुस्ताको आर्थिक सम्भावना कहाँ छ भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण गर्न आवश्यक छ।
अब नेपालको आर्थिक संरचनालाई केवल परम्परागत कृषिमा सीमित राख्नुको सट्टा जलविद्युत्लाई ऊर्जा निर्यात, वैदेशिक रोजगारीलाई दक्ष तथा उच्च व्यावसायिक जनशक्ति निर्यात, पर्यटनलाई विश्वस्तरीय सेवा उद्योग र डिजिटल नोमाड तथा आईटी क्षेत्रलाई ज्ञानमा आधारित सेवा निर्यातका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
त्यसैले, नेपालको आगामी आर्थिक विकासका लागि जलविद्युत्, वैदेशिक रोजगारी, पर्यटन र डिजिटल नोमाड तथा डिजिटल सेवा क्षेत्र सबैभन्दा ठूलो सम्भावना बोकेका क्षेत्रमध्ये प्रमुख हुन्। यी क्षेत्रलाई सही नीति, लगानी, पूर्वाधार, सीप विकास, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडेर अघि बढाउन सकेमा आगामी १०–१५ वर्षमा नेपालको प्रतिव्यक्ति आयमा अत्यन्त ठूलो वृद्धि ल्याउन सकिने सम्भावना देखिन्छ।
दीर्घकालीन रूपमा नेपालको जलस्रोत, मानव पूँजी, पर्यटन सम्भावना र डिजिटल अर्थतन्त्रलाई विश्व बजारसँग जोड्न सकेमा नेपालले आफ्नो आर्थिक संरचनामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यी क्षेत्रहरूको सामर्थ्यलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सकेमा नेपालको प्रतिव्यक्ति आय १ लाख अमेरिकी डलरभन्दा माथि पुर्याउने लक्ष्यसमेत दीर्घकालीन आर्थिक परिकल्पनाका रूपमा राख्न सकिन्छ।
यो लक्ष्य महत्वाकांक्षी अवश्य छ, तर नेपालको प्राकृतिक स्रोत, भौगोलिक विशिष्टता, युवा मानव पूँजी तथा विश्वव्यापी सेवा अर्थतन्त्रसँग जोडिने क्षमतालाई सही नीति र रणनीतिका साथ परिचालन गर्न सकेमा असम्भव मान्नुपर्ने कारण छैन।
(लेखक डा. कृष्ण पाण्डे युनाइटेड इकोनोमिक फोरमका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)
