स्वास्थ्य मन्त्रालयले प्रतिबन्ध लगाएको भेप आयात र बिक्री गर्न उच्च अदालतको अनुमति
उच्च अदालत पाटनले स्वास्थ्य मन्त्रालयले प्रतिबन्ध लगाएको विद्युतीय सिगरेट (ई-सिगरेट) वा भेपको आयात तथा बिक्री–वितरणमा अस्थायी रूपमा अनुमति दिएको छ। एक वर्षदेखि रोकिएको भेप कारोबारलाई अदालतको जेठ २१ गतेको आदेशपछि फेरि खोलिएको हो। न्यायाधीशद्वय कविप्रसाद न्यौपाने र हेमन्त रावलको इजलासबाट जारी अन्तरिम आदेशसँगै अब भेप पुनः आयात र वितरणको प्रक्रियामा प्रवेश गरेको छ।
तर, स्वास्थ्य मन्त्रालय यो आदेशप्रति असन्तुष्ट छ। मन्त्रालयले अदालती आदेशबारे जानकारी नपाएको र आफूलाई विपक्षीसमेत नराखी निर्णय गरिएकामा आपत्ति जनाएको छ। मन्त्रालयका सचिव डा. विकास देवकोटाले स्वास्थ्यसम्बन्धी कानुनबारे अदालतमा पर्याप्त जानकारी नपुगेको संकेत गर्दै अदालतलाई यसबारे जानकारी दिने तयारी भइरहेको बताएका छन्। उनले भने, “हामीले उच्च अदालतलाई स्वास्थ्य कानुन र मर्मबारे शुक्रबार नै जानकारी गराउनेछौं।”
यसअघि भेप मान्डु ट्रेडर्सले स्वास्थ्य मन्त्रालयको रोक आदेशविरुद्ध उच्च अदालतमा रिट दायर गरेको थियो। तर, उसले विपक्षीमा स्वास्थ्य मन्त्रालय नराखी अर्थ, भन्सार, सञ्चार र वाणिज्य विभागलाई मात्रै समावेश गरेको थियो। भन्सार विभागका महानिर्देशक महेश भट्टराईका अनुसार अदालतको आदेशले स्वास्थ्य मन्त्रालयको निर्देशन विपरीत काम गर्न बाध्य बनाएको छ। “निवेदकले स्वास्थ्यलाई जानाजानी विपक्षी नराखेको देखिन्छ,” भट्टराईले टिप्पणी गरे।
अदालतले अन्तरिम आदेशमा भनिएको छ कि सारभूत ऐनले आयातमा प्रत्यक्ष रोक नलगाएकाले भेप आयात वैध मानिन्छ, र भन्सार विभागले जारी गरेको प्रतिबन्धात्मक पत्र कार्यान्वयन नगर्नू भनेर आदेश दिइएको छ।
स्वास्थ्य मन्त्रालयले सन् २०७१ मै निर्देशिका जारी गर्दै भेपको आयात, बिक्री तथा वितरण प्रतिबन्धित गरेको थियो। मन्त्रालयका अनुसार भेप युवामा क्यान्सर, मुटुरोग, दम जस्ता नसर्ने रोगको जोखिम बढाउने पदार्थ हो। त्यही कारण एक वर्षअघि अर्थ मन्त्रालय र भन्सार विभागले स्वास्थ्य मन्त्रालयको सिफारिसमा भेप आयातमा रोक लगाएका थिए।
तर, पछिल्लो निर्णयसँगै भेप पुनः बजारमा खुलेर वितरण हुने संकेत देखिएको छ। मन्त्रालयका अनुसार भेपको प्रयोग नेपालमा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ, विशेषगरी युवापुस्तामा। जनस्वास्थ्य प्रशासक उपेन्द्र ढुंगानाका अनुसार भेप हेर्दा आकर्षक देखिए पनि त्यसले फोक्सोमा अत्यन्तै नकारात्मक असर पार्छ। “धुवाँ नदेखिने, गन्ध नआउने भएकाले परिवारको सामुन्ने पनि युवाले खुलेर प्रयोग गरिरहेका छन्,” उनले बताए।
भेप नेपालमा भारत, चीन र मलेसियाबाट आयात हुने गरेको छ। भन्सार विभागका अनुसार अघिल्लो वर्ष मलेसियाबाट मात्रै १२१ केजी भेप भित्रिएको थियो। भारत र चीनबाट क्रमशः ८८ र ८० केजी आयात भएको थियो। तर, चालू आर्थिक वर्षको तथ्यांक अद्यावधिक गरिएको छैन।
स्वास्थ्य मन्त्रालयको अध्ययनअनुसार नेपालमा सुर्तीजन्य पदार्थबाट वार्षिक ३९ हजार मानिसको मृत्यु हुन्छ। यसले सन् २०१७ मा मात्रै ४७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको आर्थिक भार उत्पन्न गरेको थियो। अहिले नेपालमा करिब ५५ लाख मानिसले सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गर्छन्, र भेप प्रयोगकर्ताको संख्या करिब एक लाखको हाराहारीमा रहेको मन्त्रालयको अनुमान छ।
