वर्षौंसम्म नबिग्रने र अत्यधिक प्रोटिन तथा पोषक तत्वले भरिपूर्ण मानिने कोदोको उत्पादन नेपालमा घट्दै गएको छ। कृषिप्रति बढ्दो अनिच्छा र पहाडी क्षेत्रबाट बसाइँसराइको कारण धेरै खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहेकाले कोदो उत्पादनमा ह्रास आएको हो।
बदलिँदो सामाजिक मान्यता र माग
एक समय कोदोलाई विपन्न वर्गको मुख्य आहार मानिन्थ्यो। तर, अहिले यसको महत्व र पौष्टिक गुणबारे जनचेतना बढ्दै जाँदा अवस्था ठ्याक्कै उल्टो भएको छ। कास्कीको अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका कृषक आशबहादुर गुरुङका अनुसार, अहिले कोदो हुने-खानेहरूको रोजाइमा परेको छ। मधुमेहजस्ता रोगका बिरामीका लागि पनि उपयुक्त मानिने भएकाले बजारमा यसको माग अत्यधिक बढेको छ। कोदोबाट रोटी, ढिँडो, पुवाका साथै घरेलु मदिरा पनि बनाइन्छ।
सरकारको पहल र चुनौती
कोदोखेतीलाई प्रोत्साहन गर्न र स्थानीयको आम्दानी बढाउन कास्कीको अन्नपूर्ण गाउँपालिकाले विशेष कार्यक्रमहरू ल्याएको छ। गाउँपालिकाले कोदो उत्पादनलाई वार्षिक नीति तथा कार्यक्रममा नै प्राथमिकतामा राखेको छ। यसअन्तर्गत, कोदो माड्ने उपकरणमा अनुदान दिने र प्रत्येक वडामा एक-एकवटा मेसिन उपलब्ध गराउने योजना छ। साथै, अन्नपूर्ण क्षेत्रका होटेलहरूमा कोदोका परिकार अनिवार्य रुपमा मेनुमा राख्न निर्देशन दिइएको छ, ताकि पर्यटकहरूलाई पनि यसको स्वाद चखाउन सकियोस्।
पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार, गाउँपालिकामा औसतमा एक घरले एक मुरी कोदो उत्पादन गर्दै आएका छन्। अघिल्लो वर्ष, कोदो महोत्सव आयोजना गरेर राम्रो उत्पादन गर्ने किसानलाई सम्मान गरिएको थियो। कृषि विज्ञहरूका अनुसार, कोदोमा पाइने आइरन र अन्य भिटामिनहरूका कारण यो गर्भवती महिला लगायत सबैका लागि बहुउपयोगी छ। यदि सरकारले यसको खेती र बजारीकरणलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रमहरू ल्याएमा पहाडी क्षेत्रका किसानहरूलाई आकर्षित गर्न सकिनेछ।
कोदो उत्पादन घट्नुका कारण
कास्कीमा मात्र होइन, स्याङ्जा, तनहुँ, लमजुङ, गोर्खा लगायतका अन्य पहाडी जिल्लामा पनि कोदो उत्पादन घट्दो क्रममा छ। यसका मुख्य कारणहरूमा:
बसाइँसराइ: पहाडी क्षेत्रबाट तराई वा सहरतर्फ बसाइँसराइ बढ्दा धेरै खेतीयोग्य जमिन बाँझो बनेका छन्।
धानको खेती: कोदोको सट्टा घैयाजस्ता हाइब्रिड धानको खेती गर्न थालेकाले कोदो लगाउने क्षेत्रफल घटेको छ।
प्रजाति लोप हुँदै: दूधे काले, कुकुर काने, ठूलो कोदो जस्ता विभिन्न रैथाने प्रजातिहरू पनि क्रमशः लोप हुँदै गएका छन्।
