लोकेन्द्र श्रेष्ठ ‘ईश्वर’
नेपाली कांग्रेसको भविष्य, नियमित अधिवेशनको आवश्यकता र गगन थापाको नेतृत्वबारे उठेको बहसलाई हालै सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको परिणामसँग जोडेर हेर्दा नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक राजनीतिमाथि गम्भीर प्रश्नहरू उठेका छन् । चुनावको परिणामले केवल सिटको हिसाब मात्र देखाएको छैन, यसले नेपाली समाजमा विकसित हुँदै गएको राजनीतिक मनोविज्ञान, जनताको असन्तोष, दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा र पुराना शक्तिहरूले भोगिरहेको चुनौतीलाई पनि उजागर गरेको छ । यही सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसको अवस्था, त्यसको भविष्य र नेतृत्वको दिशा सम्बन्धी बहस अहिले अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको छ ।
चुनावअघि देशभर एउटा यस्तो वातावरण बनाइएको थियो, जसमा “कांग्रेस हार्नुपर्छ” भन्ने भावनालाई योजनाबद्ध रूपमा प्रचार गरियो। सामाजिक सञ्जाल, सार्वजनिक बहस र विभिन्न समूहहरूको अभियानमा कांग्रेसलाई पराजित गराउने लक्ष्य स्पष्ट देखिन्थ्यो । चुनावपछि पनि यही प्रवृत्ति अर्को रूप लिएर देखियो । अहिले केही समूहहरू कांग्रेसको हारलाई केवल चुनावी परिणामका रूपमा मात्र होइन, पार्टीको सम्पूर्ण नेतृत्वलाई बदनाम गर्ने अभियानको रूपमा प्रयोग गर्न खोजिरहेका छन् । विशेषगरी युवा नेता गगन थापामाथि लक्षित आलोचना र आरोपहरूको क्रमले यो बहसलाई अझ तीव्र बनाएको छ ।
गगन थापाको नेतृत्वबारे उठेको विवाद वास्तवमा केवल व्यक्तिविशेषको आलोचना मात्र होइन । यसले नेपाली कांग्रेसभित्र रहेको गहिरो रणनीतिक विभाजन र नेतृत्वसम्बन्धी बहसलाई पनि उजागर गरेको छ । पार्टीभित्र पुरानो शैली र नयाँ सोचबीचको संघर्ष अहिले स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ । यही कारणले अहिले कांग्रेसको अवस्थालाई कतिपयले “मेक्सिकन सिन्ड्रोम” सँग तुलना गर्न थालेका छन् ।
“मेक्सिकन सिन्ड्रोम” भन्नाले राजनीतिक दलभित्र आन्तरिक द्वन्द्व, गुटबन्दी, शक्ति संघर्ष र रणनीतिक अस्पष्टताका कारण पार्टी क्रमशः कमजोर हुँदै जाने अवस्थालाई बुझिन्छ । मेक्सिकोको राजनीतिक इतिहासमा केही दलहरू यस्तै आन्तरिक विवादका कारण कमजोर हुँदै अन्ततः प्रभावहीन बनेका उदाहरणहरू छन् । जब पार्टीभित्रको संघर्ष संगठनात्मक संरचनाभन्दा ठूलो बन्न थाल्छ, तब त्यसले पार्टीको वैचारिक दिशा र जनतासँगको सम्बन्ध दुवैलाई कमजोर बनाउँछ ।
यस्तै परिस्थिति अन्य मुलुकहरूमा पनि देखिएको छ । बेलायतको लेबर पार्टीमा १९९० र २००० को दशकमा पुरानो नेतृत्व र नयाँ विचारधाराबीच गम्भीर मतभेद उत्पन्न भएको थियो । “न्यू लेबर” अभियानका क्रममा पार्टीभित्र तीव्र बहस, आलोचना र आन्तरिक संघर्ष भए पनि अन्ततः संगठनात्मक सुधार, स्पष्ट रणनीति र नेतृत्वको दृढतामार्फत लेबर पार्टीले आफूलाई पुनः सशक्त बनाएको थियो । यसले देखाउँछ कि आन्तरिक विवाद कहिलेकाहीँ संकट मात्र होइन, परिवर्तनको अवसर पनि बन्न सक्छ—यदि त्यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकियो भने ।
नेपाली कांग्रेसको सन्दर्भमा पनि अहिलेको परिस्थिति केही हदसम्म त्यस्तै देखिन्छ । चुनावअघि र चुनावपछि देखिएका घटनाक्रमहरूले पार्टीभित्र रणनीतिक मतभेद र नेतृत्वसम्बन्धी असमझदारी रहेको तथ्य स्पष्ट पारेका छन् । यही कारणले पार्टीभित्र विशेष अधिवेशनको माग बलियो हुँदै गएको थियो । धेरैले विशेष अधिवेशनलाई संकट समाधानको एउटा माध्यमका रूपमा हेरेका थिए ।
यदि पार्टीले समयमै यस्तो कदम चाल्ने प्रयास नगरेको भए, कांग्रेसको चुनावी अवस्था अझ कमजोर हुन सक्ने सम्भावना थियो भन्ने विश्लेषण पनि गरिन्छ । अहिलेको चुनावी परिणामलाई हेर्दा कांग्रेसले अपेक्षित सफलता प्राप्त नगरे पनि पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको अवस्था भने छैन । प्राप्त सिटहरूको आधारले पार्टी अझै पनि राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव राख्ने शक्तिका रूपमा उभिएको छ ।
कतिपय राजनीतिक विश्लेषक र पार्टीभित्रका केही नेताहरूले अहिलेको परिणामलाई “कांग्रेसको लज्जास्पद हार” भनेर व्याख्या गर्ने प्रयास गरेका छन् । तर वास्तविकता त्यति सरल छैन । लोकतान्त्रिक शक्तिको ऐतिहासिक आधार नेपालमा अझै पनि नेपाली कांग्रेस नै हो भन्ने तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई फर्केर हेर्दा कांग्रेसको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण देखिन्छ । २००७ सालको प्रजातान्त्रिक परिवर्तन, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२÷६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनजस्ता ऐतिहासिक घटनाहरूमा कांग्रेसले केन्द्रीय भूमिका खेलेको थियो । यी आन्दोलनहरूले नेपालमा लोकतन्त्र स्थापना र सुदृढीकरणको आधार निर्माण गरेका थिए । त्यसैले कांग्रेसको कमजोरीलाई केवल एउटा दलको कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन । यसले समग्र लोकतान्त्रिक शक्तिको भविष्यसँग पनि सम्बन्ध राख्छ । तर इतिहासको गौरव मात्रले भविष्य सुरक्षित हुँदैन । वर्तमान राजनीतिक परिवेश पहिलेभन्दा धेरै फरक भइसकेको छ । सामाजिक सञ्जालको तीव्र प्रभाव, जनतामा बढ्दो असन्तोष, सुशासनप्रतिको अपेक्षा र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयले नेपालको राजनीतिलाई नयाँ चरणमा प्रवेश गराएको छ ।
अहिलेका मतदाताहरू केवल पुराना नारा र ऐतिहासिक योगदानबाट प्रभावित हुने अवस्थामा छैनन् । उनीहरू परिणाममुखी राजनीति चाहन्छन् । पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, सुशासन र विकासको स्पष्ट योजना अहिलेको मतदाताको प्रमुख अपेक्षा बनेको छ । यही कारणले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले छोटो समयमै उल्लेखनीय समर्थन प्राप्त गर्न सफल भएका छन् ।
हालै सम्पन्न निर्वाचनले पनि यही प्रवृत्ति देखाएको छ । परम्परागत दलहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ राजनीतिक समूहहरू उदाएका छन् । जनताले पुराना दलप्रति असन्तोष व्यक्त गरेका छन् भने नयाँ विकल्पहरूलाई अवसर दिने मनोविज्ञान पनि देखिएको छ ।
यस्तो अवस्थामा नेपाली कांग्रेसले आत्मसमीक्षा नगरी अघि बढ्न सम्भव छैन । पार्टीभित्रको गुटबन्दी, सीमित नेतृत्व समूहको प्रभाव र संगठनात्मक जडता जस्ता समस्याहरूले कांग्रेसलाई कमजोर बनाएको तथ्य स्वीकार गर्नुपर्छ । सुधारको प्रक्रिया सजिलो हुँदैन । दशकौँसम्म विकसित भएका विकृतिहरू केही महिनामै समाप्त हुँदैनन् । पचास वर्षमा जमेको समस्या पचास दिनमा समाधान हुँदैन भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । सुधारका लागि समय, धैर्य, स्पष्ट रणनीति र दृढ नेतृत्व आवश्यक हुन्छ ।
राजनीतिमा हार र जित स्वाभाविक प्रक्रिया हुन् । लोकप्रिय र प्रभावशाली नेताहरू पनि चुनाव हार्न सक्छन् । तर हारपछि संघर्षबाट भाग्नु नेतृत्वको गुण होइन । सच्चा नेतृत्व भने संकटको समयमा अझ दृढ भएर उभिन्छ ।
गगन थापाको राजनीतिक यात्रालाई हेर्दा उनी कांग्रेसभित्र परिवर्तनको अपेक्षा बोकेको नेतृत्वका रूपमा देखिन्छन् । युवामाझ लोकप्रियता, स्पष्ट अभिव्यक्ति र संगठनात्मक सुधारको पक्षमा उनी निरन्तर बोल्दै आएका छन् । यही कारणले उनको नेतृत्वबारे कांग्रेसभित्र ठूलो अपेक्षा पनि सिर्जना भएको थियो ।
हालको चुनावी परिणामले ती अपेक्षामाथि केही प्रश्न अवश्य उठाएको छ । तर यसलाई अन्तिम निष्कर्षका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन । बरु यसलाई आत्मसमीक्षा र सुधारको अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ ।
कांग्रेसले अहिले सबैभन्दा पहिले आफ्नो संगठनात्मक संरचनालाई पुनः सक्रिय बनाउन आवश्यक छ । पार्टी भुइँतहसम्म पुग्न सकेको छैन भन्ने आलोचना व्यापक रूपमा भइरहेको छ। कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ।
यदि पार्टीले पुनः गाउँ–टोलसम्म पुगेर कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष संवाद स्थापित गर्न सकेन भने भविष्यमा अझ ठूलो चुनौती सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसका लागि पार्टीले पुराना सोच र सीमित घेराभित्र घुम्ने नेतृत्व शैलीबाट बाहिर निस्कनुपर्छ । नयाँ पुस्ताको ऊर्जा, विचार र प्रविधिमैत्री दृष्टिकोणलाई पार्टीभित्र स्थान दिन आवश्यक छ ।
युवा पुस्ता अहिले नेपालको राजनीतिमा निर्णायक शक्ति बन्न थालेको छ । उनीहरू पारदर्शी, जवाफदेही र आधुनिक सोचको राजनीति चाहन्छन् । कांग्रेसले यदि यो अपेक्षालाई बुझ्न सकेन भने युवा मतदाताको समर्थन गुमाउने जोखिम बढ्न सक्छ ।
गगन थापाको नेतृत्वबारे उठेको बहस पनि मूलतः यही परिवर्तनको मागसँग जोडिएको देखिन्छ । उनी केवल एक नेता मात्र होइन, कांग्रेसभित्र परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छन् । तर परिवर्तन केवल व्यक्तिको नेतृत्वले मात्र सम्भव हुँदैन। संगठनात्मक सुधार, स्पष्ट नीति, कार्यान्वयनको क्षमता र सामूहिक नेतृत्वको संस्कृतिले मात्र पार्टीलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउन सक्छ ।
यही कारणले अहिले कांग्रेसभित्र नियमित अधिवेशनको आवश्यकता तीव्र रूपमा महसुस गरिएको छ। अधिवेशनले पार्टीभित्र स्पष्ट नेतृत्व चयन गर्ने, रणनीति तय गर्ने र संगठनात्मक एकता कायम गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । यदि पार्टीले समयमै अधिवेशन सम्पन्न गरेर नेतृत्व स्पष्ट गर्न सक्यो भने आन्तरिक विवाद कम हुने सम्भावना हुन्छ । साथै पार्टीलाई नयाँ दिशा दिन पनि सजिलो हुन्छ । नियमित अधिवेशन केवल औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइन । यो पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको महत्वपूर्ण अभ्यास पनि हो । यसले नेतृत्वलाई जनाधारबाट वैधानिकता प्राप्त गराउँछ र संगठनभित्र अनुशासन कायम गर्न मद्दत गर्छ ।
अन्ततः नेपाली कांग्रेसको भविष्य केवल एउटा चुनावी परिणामले तय हुने होइन । यो पार्टीले आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस, सुधारको प्रतिबद्धता र नयाँ पुस्तासँग सहकार्य गर्ने क्षमतामा निर्भर रहनेछ । यदि कांग्रेसले समयको माग अनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्यो भने उसले पुनः जनताको विश्वास जित्न सक्छ । स्पष्ट नेतृत्व, संगठनात्मक सुधार र परिणाममुखी राजनीतिक दृष्टिकोणका साथ अघि बढ्न सके कांग्रेस फेरि राष्ट्रिय राजनीतिमा बलियो शक्ति बन्ने सम्भावना अझै बाँकी छ ।
नेपालको लोकतान्त्रिक परम्परा, राजनीतिक स्थायित्व र राष्ट्रिय हितका लागि पनि कांग्रेस सशक्त रहनु आवश्यक छ । त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कार्य भनेको पार्टीभित्र नियमित अधिवेशनमार्फत स्पष्ट नेतृत्व स्थापना गर्नु हो । यही बाटोले कांग्रेसलाई नयाँ ऊर्जा, नयाँ दिशा र भविष्यका लागि नयाँ सम्भावना प्रदान गर्न सक्छ ।
