नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति इतिहासकै उच्च स्तरमा पुगेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को जेठ मसान्तसम्मको आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको जानकारी दिएको हो। पछिल्लो तथ्यांकले देशको बाह्य क्षेत्र अझ सुदृढ बन्दै गएको संकेत गरेको छ भने आयात धान्ने क्षमतामा समेत उल्लेखनीय सुधार आएको देखिएको छ।
प्रतिवेदनअनुसार जेठ मसान्तसम्म नेपालसँग रहेको कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति ३७ खर्ब ५५ अर्ब रुपैयाँ बराबर पुगेको छ। यो हालसम्मकै सबैभन्दा उच्च सञ्चिति हो। गत आर्थिक वर्षको असार मसान्तमा विदेशी मुद्रा सञ्चिति २६ खर्ब ७७ अर्ब रुपैयाँ रहेको थियो। त्यसको तुलनामा चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ११ महिनामै सञ्चिति करिब ४०.३ प्रतिशतले वृद्धि भएको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाएको छ।
नेपाली रुपैयाँमा मात्र होइन, अमेरिकी डलरमा पनि विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। जेठ मसान्तसम्म सञ्चिति करिब २४ अर्ब ६८ करोड अमेरिकी डलर पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा २६.५ प्रतिशतले बढी हो। डलरमा भएको वृद्धि अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार, आयात भुक्तानी तथा विनिमय दर व्यवस्थापनका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अधिकांश हिस्सा केन्द्रीय बैंकमै सुरक्षित रहेको छ। कुल सञ्चितिमध्ये ३३ खर्ब ३० अर्ब रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्थापनमा रहेको छ भने बाँकी ४ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा वाणिज्य बैंक तथा अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग रहेको छ। यसले विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा राष्ट्र बैंकको प्रमुख भूमिका रहेको स्पष्ट पार्छ।
विदेशी विनिमय सञ्चितिको संरचना हेर्दा भारतीय मुद्राको हिस्सा पनि उल्लेखनीय रहेको छ। नेपाल र भारतबीचको घनिष्ठ व्यापारिक सम्बन्धका कारण कुल विदेशी मुद्रा सञ्चितिमध्ये करिब २१.५ प्रतिशत हिस्सा भारतीय मुद्राले ओगटेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ। भारतसँग हुने व्यापार, आयात तथा सीमापार आर्थिक कारोबारका कारण भारतीय मुद्रा नेपालको विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।
पछिल्लो तथ्यांकको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आयात धान्ने क्षमता हो। राष्ट्र बैंकका अनुसार हालको आयातको अवस्थालाई आधार मान्दा बैंकिङ प्रणालीसँग रहेको विदेशी मुद्रा सञ्चितिले करिब २२.५ महिनासम्म वस्तु आयात गर्न पुग्ने क्षमता राख्छ। त्यस्तै, वस्तु र सेवा दुवै आयातलाई समेट्दा पनि यो सञ्चितिले करिब १९.१ महिनासम्मको आयात धान्न सक्ने अवस्था रहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार केही महिनाको आयात धान्न सक्ने विदेशी मुद्रा सञ्चिति सुरक्षित मानिने भए पनि नेपालको हालको अवस्था त्यसभन्दा निकै सुदृढ देखिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार विप्रेषणमा भएको वृद्धि, पर्यटन क्षेत्रको सुधार, विदेशी मुद्रा आम्दानीमा विस्तार तथा बाह्य क्षेत्रको सन्तुलन कायम रहनुले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको हो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी क्षमता मजबुत बनाउनुका साथै अर्थतन्त्रप्रति लगानीकर्ताको विश्वास बढाउन पनि सहयोग पुर्याउँछ।
