नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी विनिमयसम्बन्धी व्यवस्थामा संशोधन गर्दै विभिन्न वस्तु तथा सेवा आयात, विदेशी सेवा भुक्तानी र बैंकिङ कारोबारका लागि विदेशी मुद्रा सटही तथा भुक्तानीको सीमा बढाएको छ। नयाँ व्यवस्थाले विदेशमा उपचार गर्ने नेपाली नागरिकदेखि दूरसञ्चार सेवा, पर्यटन, हवाई सेवा र अन्तर्राष्ट्रिय कार्ड कारोबारसम्मका क्षेत्रमा विदेशी मुद्रा भुक्तानीलाई तुलनात्मक रूपमा सहज बनाएको छ। राष्ट्र बैंकले विदेशी विनिमय कारोबारलाई थप व्यवस्थित र व्यावहारिक बनाउने उद्देश्यले विद्यमान व्यवस्थामा संशोधन गरेको जनाएको छ। संशोधनसँगै केही कारोबारमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नै निश्चित सीमासम्म विदेशी मुद्रा सटही तथा भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। तोकिएको सीमाभन्दा बढी रकमको कारोबार भने राष्ट्र बैंकको विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभागको स्वीकृतिमा मात्र गर्नुपर्नेछ।
विदेशमा उपचारका लागि ३० हजार डलरसम्म
नयाँ व्यवस्थाअनुसार नेपाली नागरिकले विदेशस्थित अस्पतालमा उपचार गराउन, आवश्यक औषधि तथा उपचारजन्य उपकरण खरिद गर्न वार्षिक ३० हजार अमेरिकी डलरसम्मको सटही सुविधा पाउने भएका छन्। यसका लागि तोकिएको प्रक्रिया र आवश्यक कागजात पूरा गर्नुपर्नेछ। यसअघि विदेशमा उपचारका लागि यस्तो सटही सुविधा वार्षिक १५ हजार अमेरिकी डलरसम्म मात्र उपलब्ध थियो। सीमा दोब्बर भएपछि गम्भीर तथा महँगो उपचारका लागि विदेश जानुपर्ने नागरिकलाई विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा केही सहजता हुने अपेक्षा गरिएको छ।
स्याटेलाइट सेवाको भुक्तानी सीमा पाँच लाख डलर
दूरसञ्चारसम्बन्धी सेवा प्रदायक नेपाली कम्पनीले विदेशी सेवा प्रदायक कम्पनीसँग सम्झौता गरी स्याटेलाइट सेवा भाडामा लिने वा प्रयोग गर्ने अवस्थामा अब वार्षिक पाँच लाख अमेरिकी डलरसम्मको भुक्तानी बैंक तथा वित्तीय संस्थाले स्वयं गर्न सक्ने भएका छन्। यसअघि यस्तो भुक्तानीको सीमा एक लाख अमेरिकी डलर थियो। नयाँ व्यवस्थाले दूरसञ्चार तथा स्याटेलाइटमा आधारित सेवा सञ्चालन गर्ने नेपाली कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय सेवा प्रदायकसँग कारोबार गर्न थप सहज हुने देखिएको छ। सम्बन्धित कम्पनीले आवश्यक सम्झौता, कागजात तथा अन्य तोकिएका प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्नेछ। विदेशी सेवा खरिद तथा भुक्तानीलाई बैंकिङ प्रणालीमार्फत व्यवस्थित गर्ने उद्देश्यले सीमा बढाइएको हो।
नियामक निकायको सिफारिसमा ३० हजार डलरसम्म
नियामक निकायबाट सम्झौता वा सहमति स्वीकृत भएको वा सटही सिफारिस प्राप्त भएको अवस्थामा आवश्यक कागजातका आधारमा प्रतिपटक ३० हजार अमेरिकी डलर वा सो बराबरको अन्य परिवत्र्य विदेशी मुद्रासम्मको सटही सुविधा वाणिज्य बैंकबाटै उपलब्ध गराउन सकिने व्यवस्था गरिएको छ। यसअघि यस्तो सीमा १५ हजार अमेरिकी डलर थियो। सीमा बढाइएपछि नियामक निकायबाट स्वीकृति वा सिफारिस प्राप्त गरेका विभिन्न सेवा तथा कारोबारका लागि बैंकिङ प्रणालीबाटै विदेशी भुक्तानी गर्न सहज हुनेछ। तर ३० हजार अमेरिकी डलरभन्दा माथिको भुक्तानीका लागि भने सम्बन्धित नियामक निकायको सिफारिससहित राष्ट्र बैंकको विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभागको स्वीकृति लिनुपर्नेछ। नियामक निकाय नै नभएको वा सम्बन्धित निकायबाट सम्झौता तथा सहमति स्वीकृत हुन नसकेको अवस्थामा प्रतिपटक ८ हजार अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकमको भुक्तानी गर्न विभागको स्वीकृति आवश्यक पर्ने व्यवस्था कायम गरिएको छ।
विदेशी मुद्रा अग्रिम भुक्तानीमा पनि सीमा बढ्यो
विदेशी मुद्रा अग्रिम भुक्तानी गर्नुपर्ने अवस्थामा पनि राष्ट्र बैंकले सीमा बढाएको छ। अब प्रतिपटक ३० हजार अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकम अग्रिम भुक्तानी गर्नुपर्ने भए विदेशी बैंकको बैंक ग्यारेन्टी आवश्यक पर्नेछ। यसअघि बैंक ग्यारेन्टी आवश्यक पर्ने सीमा १५ हजार अमेरिकी डलर थियो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार गर्ने नेपाली व्यवसायी तथा कम्पनीलाई निश्चित सीमासम्म अग्रिम भुक्तानी गर्न थप सहज बनाउनेछ। यद्यपि तोकिएको सीमाभन्दा माथिको कारोबारमा जोखिम व्यवस्थापनका लागि बैंक ग्यारेन्टीको व्यवस्था अनिवार्य गरिएको छ।
भारतसँगको सेवा भुक्तानीमा पनि सहजीकरण
नेपालमा कानुनी रूपमा दर्ता भई कारोबार गर्न स्वीकृति प्राप्त गरेका नेपाली तथा विदेशी संघसंस्था वा कम्पनीले भारतस्थित संघसंस्था वा कम्पनीबाट विभिन्न सेवा तथा सुविधा लिँदा भारतीय रुपैयाँमा हुने भुक्तानीको सीमा पनि बढाइएको छ। अब सम्बन्धित नियामक निकायबाट सम्झौता वा सहमति स्वीकृत भएको वा सटही सिफारिस प्राप्त भएको अवस्थामा आवश्यक कागजातका आधारमा प्रतिपटक ६० लाख भारतीय रुपैयाँसम्मको भुक्तानी वाणिज्य बैंकमार्फत गर्न सकिनेछ। यसअघि यस्तो सीमा ४० लाख भारतीय रुपैयाँ थियो। ६० लाख भारतीय रुपैयाँभन्दा बढीको भुक्तानी गर्नुपर्ने भए वा सम्बन्धित कारोबारका लागि नियामक निकाय नभएको अवस्थामा राष्ट्र बैंकको विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभागको स्वीकृति आवश्यक पर्नेछ। भारतसँग सेवा कारोबार गर्ने नेपाली कम्पनीका लागि सीमा वृद्धि महत्वपूर्ण मानिएको छ। यसबाट प्राविधिक, परामर्श, सूचना प्रविधि, व्यवस्थापन तथा अन्य व्यावसायिक सेवा खरिदबापत हुने भुक्तानीलाई बैंकिङ प्रणालीमार्फत गर्न सहजता पुग्नेछ।
कार्डमा विदेशी मुद्रा जम्मा गर्ने व्यवस्था
राष्ट्र बैंकले अन्तर्राष्ट्रिय कार्ड कारोबारसम्बन्धी व्यवस्थामा समेत परिवर्तन गरेको छ। अब कार्ड प्रयोगकर्ताले विदेशमा अनलाइनमार्फत सेवा निर्यात गरी आर्जन गरेको विदेशी मुद्रासमेत सम्बन्धित कार्डमा जम्मा गर्न सक्ने व्यवस्था गर्नुपर्नेछ। यसरी कार्डमा प्राप्त भएको विदेशी मुद्रा रकम कार्ड प्रयोगकर्ताको अनुरोधमा निजको स्वदेशी वा विदेशी मुद्रा खातामा जम्मा गर्न सकिनेछ। यसले विदेशमा अनलाइन सेवा बिक्री गर्ने तथा डिजिटल माध्यमबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने नेपालीलाई बैंकिङ प्रणालीमार्फत रकम व्यवस्थापन गर्न सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। तर कार्डको मौज्दात १० हजार अमेरिकी डलर वा सो बराबरको अन्य परिवत्र्य विदेशी मुद्राभन्दा बढी भएमा बढी भएको रकम अनिवार्य रूपमा सम्बन्धित व्यक्तिको स्वदेशी वा विदेशी मुद्रा खातामा जम्मा गर्नुपर्नेछ। यसअघि यस्तो सीमा ५ हजार अमेरिकी डलर थियो। सीमा दोब्बर बनाइएपछि अन्तर्राष्ट्रिय कार्ड प्रयोगकर्ताले निश्चित रकमसम्म विदेशी मुद्रा कार्डमै राख्न पाउने भएका छन्। यसले विदेशमा नियमित सेवा तथा अनलाइन कारोबार गर्ने प्रयोगकर्ताका लागि केही सहजता थप्नेछ।
नेपाली वायुसेवालाई हवाईजहाजका पार्टपुर्जा खरिदमा सुविधा
राष्ट्र बैंकको संशोधित व्यवस्थाले नेपाली वायुसेवा कम्पनीका लागि पनि विदेशी मुद्रा भुक्तानीलाई सहज बनाएको छ। अब नेपाली वायुसेवा कम्पनीले हवाईजहाजका इन्जिन, पार्टपुर्जा तथा अन्य आवश्यक सामान आयात गर्दा सम्बन्धित नियमनकारी निकाय नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको सिफारिससहित आवश्यक कागजातका आधारमा अमेरिकी डलर पाँच लाखसम्म अग्रिम भुक्तानी बैंक तथा वित्तीय संस्थाले स्वयं पठाउन सक्नेछन्। यस प्रयोजनका लागि विदेशी बैंकको बैंक ग्यारेन्टी आवश्यक नपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। विमान सञ्चालनका लागि अत्यावश्यक इन्जिन तथा पार्टपुर्जा खरिदमा हुने भुक्तानी प्रक्रिया सहज बनाउने उद्देश्यले यस्तो व्यवस्था गरिएको हो।
कारोबार सहज बनाउने प्रयास
राष्ट्र बैंकको पछिल्लो संशोधनले विदेशी मुद्रा कारोबारमा रहेका केही व्यावहारिक कठिनाइ घटाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। उपचार, स्याटेलाइट सेवा, अन्तर्राष्ट्रिय सेवा कारोबार, भारतीय सेवा प्रदायकलाई गरिने भुक्तानी, हवाईजहाजका पार्टपुर्जा तथा विदेशी कार्ड कारोबारमा सीमा बढाइएपछि सम्बन्धित व्यक्ति र व्यवसायलाई बैंकिङ माध्यमबाट कारोबार गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था, भुक्तानी सन्तुलन र बाह्य क्षेत्रको स्थायित्वलाई ध्यानमा राख्दै ठूलो रकमका कारोबारमा राष्ट्र बैंकको स्वीकृति र आवश्यक कागजातको व्यवस्था कायम राखिएको छ। संशोधित व्यवस्थाले आवश्यक विदेशी भुक्तानीका लागि निजी क्षेत्र तथा सर्वसाधारणलाई केही थप सुविधा दिएको छ।
