नेपालको पूँजी बजार हालसम्म एकल स्टक एक्सचेन्ज — नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा केन्द्रित रहँदै आएको छ। तर, हालको आर्थिक, प्रविधिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिदृश्यमा दोस्रो स्टक एक्सचेन्ज को आवश्यकता विकल्प नभई रणनीतिक अपरिहार्यता बन्न पुगेको छ।
दोस्रो स्टक एक्सचेन्ज किन आवश्यक छ ?
१. स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र सेवा सुधार
एकल एक्सचेन्ज प्रणालीले एकाधिकार प्रवृत्ति उत्पन्न गर्छ, जसले नवप्रवर्तन, पारदर्शिता र सेवा गुणवत्तामा बाधा पुर्याउँछ। दुई वा बढी एक्सचेन्जबीचको प्रतिस्पर्धाले लगानीकर्तालाई उच्चस्तरीय सेवा, सटीक जानकारी, र प्रविधिमा नवप्रवर्तन प्रदान गर्छ।
२. कम्पनीहरूको पहुँचमा वृद्धि
नेप्सेमा सूचीकृत कम्पनीहरूको संख्या अझै सीमित छ। दोस्रो एक्सचेन्जले SME, स्टार्टअप, प्राविधिक कम्पनी जस्ता क्षेत्रहरूलाई पूँजी बजारमा सहभागिता जनाउने वातावरण तयार गर्छ, जसले वित्तीय समावेशीकरण लाई प्रवर्द्धन गर्छ।
३. बजार तरलता र कारोबार वृद्धिमा टेवा
दुई एक्सचेन्जबीचको प्रतिस्पर्धाले बजारमा तरलता तथा कारोबारको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि गर्छ। परिणामस्वरूप, लगानीकर्ताको संलग्नता र विश्वास दुबै बढ्छ।
४. नयाँ वित्तीय साधनहरूको सुरुआत
दोस्रो एक्सचेन्जको माध्यमबाट नेपालमा फ्युचर्स, अप्सन, इक्विटी तथा इन्डेक्स डेरिभेटिभ्स, मुद्रासम्बन्धी डेरिभेटिभ्स, साथै सिक्युरिटिज लेंडिङ एन्ड बरोइङ (SLB) जस्ता आधुनिक वित्तीय उपकरणहरूको सुरुआत सम्भव हुन्छ।
यसैसँग, आर्बिट्राज ट्रेडिङ को अवसर सृजना हुनेछ, जुन दुई एक्सचेन्जबीचको मूल्य फरकमा आधारित कारोबार हो। भारतमा यस्तो ट्रेडिङ कुल कारोबारको १८% सम्म रहेको छ। नेपालमा पनि यस्तो प्रणालीले बजारलाई अझ प्रभावकारी, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी बनाउनेछ।
५. सरकारी राजस्वमा वृद्धिको सम्भावना
कारोबार वृद्धि भएसँगै सरकारले पूँजी लाभकर, कारोबार कर, सेवा कर तथा आयकर जस्ता शीर्षकमा उच्च मात्रा राजस्व संकलन गर्न सक्नेछ, जसले राजकोष सुदृढीकरणमा योगदान पुर्याउनेछ।
६. रोजगारी सिर्जना
नयाँ एक्सचेन्जसँगै बजारको आकार, सेवा र प्रविधिको विस्तार हुने भएकाले वित्त, सूचना प्रविधि, कानुनी परामर्श, क्लियरिङ, सेटलमेन्ट लगायतका क्षेत्रमा हजारौं नयाँ रोजगारी सिर्जना हुनेछ।
७. विदेशी स्टकहरूको सूचीकरण
वर्तमान संरचनाले विदेशी कम्पनीहरूलाई नेपालमा सूचीकरण गर्न कठिन बनाएको छ । तर दुई एक्सचेन्जको व्यवस्था हुँदा पारदर्शिता र प्रतिस्पर्धाको माध्यमबाट विदेशी स्टकहरू पनि नेपाली बजारमा प्रवेश गर्न सक्नेछन्। यसले नेपाललाई क्षेत्रीय वित्तीय केन्द्र का रूपमा विकास गर्न मार्ग प्रशस्त गर्छ । जस्तै भारत र चीनका उदाहरणहरू हेर्ने हो भने, त्यहाँका कम्पनीहरू विदेशका प्रमुख स्टक एक्सचेञ्जहरू जस्तै यूएसएको न्यूयोर्क स्टक एक्सचेञ्ज (NYSE) र नासडाक (NASDAQ), हङकङ स्टक एक्सचेञ्ज (HKEX), सिङ्गापुर एक्सचेञ्ज (SGX) र लन्डन स्टक एक्सचेञ्ज (LSE) मा सूचीबद्ध भइसकेका छन् ।
नेपाल सरकारले यदि इच्छाशक्ति देखायो भने, नेपाललाई वित्तीय केन्द्र (फाइनान्सियल हब) को रुपमा अगाडि बढाउन खासै समय लाग्दैन । यसको लागि वित्तीय क्षेत्रमा सुधार, क्रान्ति र प्रतिस्पर्धात्मक प्लेटफर्मको स्थापना अनिवार्य छ । यसरी मात्र नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी र व्यापारलाई आकर्षित गर्दै आर्थिक समृद्धिको नयाँ बाटो खोल्न सक्नेछ।
८. प्रणालीगत जोखिम न्यूनीकरण
एकल एक्सचेन्ज प्रणालीमा कुनै प्रविधिक गडबडी आएमा पूरै बजार प्रभावित हुन्छ। तर दुई वा बढी एक्सचेन्जको उपस्थिति हुँदा यस्ता प्रणालीगत जोखिम लाई विभाजित र व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ, जसले वित्तीय स्थायित्वमा सघाउ पुर्याउँछ।
९. इन्डेक्सको विविधता र लगानीमा विकल्प
दोस्रो एक्सचेन्जले नयाँ–नयाँ सूचकांक (इन्डेक्स) विकास गर्ने अवसर सिर्जना गर्छ, जसले लगानीकर्तालाई विविध खालका लगानी रणनीति अपनाउन प्रेरित गर्छ।
निष्कर्ष: अब दोहोरो स्टक एक्सचेन्ज विलासिता होइन, आवश्यकता हो
नेपालको पूँजी बजारलाई वैश्विक मापदण्ड अनुसार पारदर्शी, प्रतिस्पर्धी, समावेशी र नवप्रवर्तनमुखी बनाउने लक्ष्य राखिएको हो भने दोस्रो स्टक एक्सचेन्जको स्थापना अपरिहार्य छ।
यसले मात्र लगानीकर्ताको विश्वास, वित्तीय कारोबारमा पारदर्शिता, सरकारी राजस्व, रोजगारी सिर्जना, विदेशी लगानी प्रवाह, तथा समग्र आर्थिक समृद्धिमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउन सक्छ ।
नेपाल सरकारले अब दोस्रो स्टक एक्सचेन्ज स्थापना लाई राष्ट्रिय नीति को प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ, ताकि पूँजी बजार दिगो, सुदृढ र समावेशी बन्न सकोस् — र देश वित्तीय स्वतन्त्रता र समृद्धितर्फ अग्रसर होस् ।
(लेखक पाण्डे, व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर (एमबीए), विद्यावारिधि (पीएचडी), भारत सरकार अन्तर्गत एएमएफआई (AMFI) बाट प्रमाणित वित्तीय योजनाकार (सीएफपी), सन् २००६ देखि एएमएफआई सल्लाहकार तथा अध्यक्ष, राष्ट्रिय वित्तीय प्रविधि संस्थान, नेपाल का सकृय सदस्य हुन्।)
