नेपाली बजारमा पछिल्लो समय इनर्जी ड्रिंक्सको प्रयोग र यसको बजार आक्रामक रूपमा बढिरहेको छ । विशेष गरी युवा पुस्ता माझ लोकप्रिय बनेको एग्रो थाई फुड्स प्रालिद्वारा उत्पादित ’एक्सट्रिम इनर्जी ड्रिंक’ यतिबेला सडकका ठूला होर्डिङ बोर्डदेखि स्थानीय चिया पसल र किराना पसलसम्म सर्वत्र देख्न सकिन्छ ।
बजारमा ३३० एमएलको एक क्यान एक्सट्रिम ड्रिंकको अधिकतम खुद्रा मूल्य १४० रुपैयाँ तोकिएको छ । तर, उपभोक्ताले ठूलो रकम तिरेर पिउने यो इनर्जी ड्रिंक फ्याक्ट्रीमा बन्न वास्तवमा कति खर्च लाग्छ र यसको वास्तविक लागत कति हो भन्ने विषय आम उपभोक्ताका लागि निकै चासोको विषय बनेको छ । एफएमसीजी बजारका विज्ञहरू, औद्योगिक प्रतिवेदनहरू र आपूर्ति शृङ्खलाको तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्दा यसको भित्री गणित र उत्पादन लागत निकै रोचक देखिएको छ ।
उद्योग स्रोत र उत्पादन क्षेत्रका जानकारहरू अनुसार सफ्ट ड्रिंक्स वा इनर्जी ड्रिंक्सको कुल लागतको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा भित्रको झोल पदार्थले भन्दा पनि बाहिरी प्याकेजिङ र सरकारी करले ओगट्ने गर्दछ । उनीहरूका अनुसार ३३० एमएलको एक क्यान इनर्जी ड्रिंकमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थ जस्तै पानी, चिनी, क्याफिन, टाउरिन, भिटामिन, फ्लेभर र कार्बन डाईअक्साइडको कुल लागत मात्र १५ देखि २५ रुपैयाँको आसपास पर्न जान्छ । तर, यसलाई सुरक्षित राख्न प्रयोग गरिने आल्मुनियम क्यान र त्यसको बिर्कोको आयात तथा छपाई खर्च प्रति गोटा करिब १५ देखि २० रुपैयाँ लाग्ने उद्योगको आन्तरिक लागत विवरणले देखाएको छ ।
यसरी हेर्दा फ्याक्ट्री भित्र कच्चा पदार्थ र प्याकेजिङ सामग्रीको प्रत्यक्ष खर्च मात्र प्रति क्यान ३५ देखि ४५ रुपैयाँको हाराहारीमा तयार हुन्छ, जसमा फ्याक्ट्रीको बिजुली, मजदुर ज्याला र मेशिनरी ह्रासकट्टीसहित थप ५ देखि ७ रुपैयाँ थपिँदा फ्याक्ट्री गेटभित्र यसको कुल उत्पादन खर्च ५० रुपैयाँको आसपास पुग्ने देखिएको छ ।
यसका साथै नेपाल सरकारको आन्तरिक राजस्व विभागद्वारा पेय पदार्थमा तोकिएको अन्तःशुल्क र कर सम्बन्धी निर्देशिका अनुसार स्वदेशमा उत्पादित वा आयातित इनर्जी ड्रिंक्सहरूमा उच्च दरमा अन्तःशुल्क र मूल्य अभिवृद्धि कर लाग्ने गर्दछ । फ्याक्ट्रीबाट सामान बाहिर निस्किनु अघि नै प्रति लिटर वा प्रति क्यानको हिसाबले अन्तःशुल्क र बिक्री मूल्यमा १३ प्रतिशत भ्याट भुक्तानी गर्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ । आन्तरिक राजस्व विभागको सोही कर तालिका र नीतिलाई विश्लेषण गर्दा एक्सट्रिम ड्रिंकको हकमा प्रति क्यान सरकारी कर र अन्तःशुल्कको हिस्सा मात्र करिब २० देखि २५ रुपैयाँको बीचमा रहने अनुमान छ, जसले गर्दा फ्याक्ट्रीबाट कर चुक्ता भई निस्किँदा यसको नेट लागत करिब करिब ५५ देखि ७० रुपैयाँ मात्र कायम हुन आउँछ ।
फ्याक्ट्रीबाट ६५ देखि ७० रुपैयाँको आसपासमा तयार भएको वस्तु उपभोक्ताको हातसम्म आइपुग्दा कसरी १४० रुपैयाँ पुग्दछ भन्ने कुरा नेपालको एफएमसीजी बजार आपूर्ति शृङ्खला तथा थोक विक्रेताहरूको मूल्य सूचीले प्रष्ट पार्छ । बजारका थोक विक्रेताहरूका अनुसार एक कार्टुनमा २४ वटा क्यान हुने एक्सट्रिम ड्रिंकको होलसेल मूल्य बजारमा करिब २,३०० देखि २,५०० रुपैयाँ अर्थात् प्रति क्यान करिब ९५ देखि १०५ रुपैयाँको आसपास पर्छ । यसको अर्थ मुख्य डिलर र डिस्ट्रिब्युटरहरूले फ्याक्ट्री मूल्यमा आफ्नो ढुवानी खर्च, भण्डारण र नाफा राखेर खुद्रा व्यवसायीलाई बेच्ने गर्छन् ।
खुद्रा किराना पसल, होटल वा रेष्टुरेन्टहरूले प्रति क्यान ९५ देखि १०५ रुपैयाँमा खरिद गरेर उपभोक्तालाई १४० रुपैयाँ एमआरपीमा बिक्री गर्ने गरेको खुद्रा ब्यापारीहरू नै बताउँछन्, जसबाट उनीहरूले प्रति क्यान ३५ देखि ४५ रुपैयाँसम्मको आकर्षक मार्जिन प्राप्त गर्दछन् र यो मार्जिन फ्रिजको बिजुली खर्च, पसलको भाडा र खुद्रा बिक्रेताको नाफाका लागि राखिएको हुन्छ ।
कुनै पनि नेपाली पेय पदार्थ उद्योगले बजारमा स्थापित हुनका लागि उत्पादन लागत भन्दा बढी खर्च ब्रान्डिङ र विज्ञापनमा गर्नुपर्ने बजार विज्ञहरू बताउँछन् । एग्रो थाई फुड्स प्रालिको संस्थागत बजार क्याम्पेन र विभिन्न राष्ट्रिय आर्थिक सञ्चारमाध्यमहरूमा प्रकाशित औद्योगिक प्रतिवेदनहरूका अनुसार नेपालमा बहुराष्ट्रिय ब्रान्ड रेडबुलको आयातमा प्रतिबन्ध लागेपछि सिर्जना भएको रिक्त स्थानलाई उपभोग गर्न एक्सट्रिम ड्रिंकले नेपाल प्रिमियर लिगमा काठमाडौँ गोर्खाजको जर्सी स्पन्सरसिप, विभिन्न क्रिकेट र फुटबल प्रतियोगिताहरू, ठूला टिकटक तथा सामाजिक सञ्जालका इन्फ्लुएन्सरहरू र देशैभरका टि–स्टल तथा रेष्टुरेन्टहरूमा आक्रामक रूपमा करोडौँ रुपैयाँ बजारीकरणमा खर्च गरिरहेको छ ।
यो विज्ञापन र मार्केटिङको खर्च पनि अन्ततः उपभोक्ता मूल्य भित्रैबाट उठाइने हुनाले बजार मूल्य १४० रुपैयाँ कायम गरिएको हो । समग्रमा, बजार आपूर्ति शृङ्खलाको सुक्ष्म विश्लेषणका अनुसार उपभोक्ताले तिर्ने १४० रुपैयाँमा १५ देखि २५ रुपैयाँ कच्चा पदार्थ, १५ देखि २० रुपैयाँ प्याकेजिङ, ५ देखि ७ रुपैयाँ फ्याक्ट्री खर्च, २० देखि २५ रुपैयाँ सरकारी कर, र बाँकी रकम ढुवानी, डिलर कमिसन, विज्ञापन तथा खुद्रा पसलेको नाफामा खर्च हुने गरेको देखिन्छ ।
