स्थापित ब्रान्डसँग मिल्दोजुल्दो ट्रेडमार्क प्रयोग गरी उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना हुन सक्ने ठहर गर्दै उद्योग विभागले ‘पर्फेक्ट सेन्टर फिल्ज’ चुइङ्गमको ट्रेडमार्क दर्ता बदर गरेको छ। ‘सेन्टर फ्रुट’ ट्रेडमार्कसँग सम्बन्धित विवादमा सर्वोच्च अदालतले गरेको फैसलापछि विभागले यस्तो निर्णय गरेको हो।
इटालीको बहुराष्ट्रिय कन्फेक्सनरी कम्पनी पर्फेट्टी भ्यान मेली एसपीएको लोकप्रिय चुइङ्गम ब्रान्ड ‘सेन्टर फ्रुट’सँग ‘पर्फेक्ट सेन्टर फिल्ज’ ट्रेडमार्क झुक्किने गरी मिल्दोजुल्दो रहेको सर्वोच्च अदालतले ठहर गरेको थियो। सर्वोच्चको फैसलालाई आधार बनाएर उद्योग विभागले सुनसरीको दुहबीमा रहेको पर्फेक्ट फुड्स प्रालिका नाममा दर्ता प्रक्रिया अघि बढाइएको उक्त ट्रेडमार्क बदर गरेको हो।
पर्फेक्ट फुड्सले चुइङ्गमका लागि वर्ग ३० अन्तर्गत आवेदन नम्बर ०६१८२२ मार्फत ‘पर्फेक्ट सेन्टर फिल्ज’ ट्रेडमार्क दर्ताका लागि प्रक्रिया अघि बढाएको थियो। तर, उक्त ट्रेडमार्क स्थापित ‘सेन्टर फ्रुट’सँग पर्याप्त रूपमा मिल्दोजुल्दो रहेको भन्दै विवाद उत्पन्न भएको थियो। विवाद अन्ततः सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको थियो।
मुद्दा नम्बर ०७७–सीआई–०३०१ मा सर्वोच्च अदालतले दुई ट्रेडमार्कबीचको समानता केवल शब्दको आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्न नहुने स्पष्ट गरेको छ। अदालतले ट्रेडमार्कको उच्चारण, दृश्य स्वरूप, उत्पादनको प्रकृति, बिक्री हुने स्थान, उपभोक्ताले खरिदका क्रममा दिने ध्यान तथा बजारमा पर्ने समग्र प्रभावलाई समेत आधार बनाएर समानता निर्धारण गर्नुपर्ने दृष्टिकोण लिएको छ।
अदालतका अनुसार सामान्य उपभोक्ताले दुई फरक उत्पादन वा ब्रान्डलाई एउटै कम्पनी वा सम्बन्धित कम्पनीको उत्पादनका रूपमा बुझ्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ भने त्यस्तो ट्रेडमार्कले भ्रम उत्पन्न गर्न सक्छ। यसै आधारमा ‘पर्फेक्ट सेन्टर फिल्ज’ र ‘सेन्टर फ्रुट’बीच पर्याप्त समानता रहेको र त्यसबाट सामान्य उपभोक्ता भ्रमित हुन सक्ने निष्कर्ष सर्वोच्चले निकालेको हो।
ट्रेडमार्क विवादमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भनेको फरक–फरक शब्द प्रयोग गरिएको अवस्थामा पनि समग्र ब्रान्ड पहिचान कति समान देखिन्छ भन्ने हो। यस प्रकरणमा पनि अदालतले ट्रेडमार्कमा प्रयोग भएका प्रत्येक शब्दलाई छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्नुको सट्टा उपभोक्ताको दृष्टिकोणबाट समग्र प्रस्तुति र प्रभावलाई प्राथमिकता दिएको छ।
विवादका क्रममा पर्फेक्ट फुड्सले आफ्नो कम्पनीको नाम, प्याकेजिङ तथा ट्रेडमार्कमा प्रयोग गरिएका अन्य शब्द फरक रहेको तर्क गरेको थियो। कम्पनीले ‘सेन्टर’ र ‘फ्रुट’ जस्ता शब्द सामान्य रूपमा प्रयोग हुने भएकाले ती शब्दसँग मिल्दोजुल्दो शब्द प्रयोग गर्दैमा उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना नहुने दाबी गरेको थियो।
तर अदालतले स्थापित ब्रान्डको विशिष्ट व्यापारिक पहिचानलाई पनि महत्वपूर्ण आधार मानेको छ। लामो समयदेखि बजारमा प्रयोग हुँदै आएको ‘सेन्टर फ्रुट’ उपभोक्तामाझ परिचित र स्थापित ब्रान्ड बनिसकेको अवस्थामा त्यससँग मिल्दोजुल्दो अर्को ट्रेडमार्कले भ्रम सिर्जना गर्न सक्ने अदालतको निष्कर्ष छ।
अदालतको विश्लेषणअनुसार ट्रेडमार्कमा ‘पर्फेक्ट’ वा ‘फिल्ज’ जस्ता अतिरिक्त शब्द थपिँदैमा स्थापित ब्रान्डसँगको सम्भावित भ्रम स्वतः समाप्त हुँदैन। उपभोक्ताले सम्पूर्ण नाम, उच्चारण, उत्पादनको प्रकृति र बजारमा त्यसको प्रस्तुति हेरेर ब्रान्ड पहिचान गर्ने भएकाले ट्रेडमार्कको समग्र प्रभावलाई नै मुख्य आधार बनाउनुपर्ने अदालतको दृष्टिकोण छ।
कानुन व्यवसायी निरव ज्ञवालीले यो फैसलाले नेपालमा ट्रेडमार्क संरक्षणका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण नजिर स्थापित गरेको बताएका छन्। उनका अनुसार स्थापित ब्रान्डसँग मिल्दोजुल्दो चिन्ह प्रयोग गरेर उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न फैसला महत्वपूर्ण छ।
उनले ट्रेडमार्कको संरक्षण केवल दर्ता प्रमाणपत्रमा सीमित विषय नभएको उल्लेख गर्दै बजारमा पहिलेदेखि स्थापित ब्रान्डको पहिचान र त्यससँग जोडिएको उपभोक्ताको विश्वासलाई समेत कानुनी संरक्षण आवश्यक पर्ने बताए।
यस्तै, अमेरिकन चेम्बर अफ कमर्स (एमच्याम) का महाप्रबन्धक अमिर राज थापाले नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्न नीतिगत स्थिरतासँगै बौद्धिक सम्पत्तिको प्रभावकारी कानुनी संरक्षण आवश्यक रहेको बताएका छन्।
उनका अनुसार विदेशी लगानीकर्ताले नेपालमा आफ्ना ब्रान्ड, बौद्धिक सम्पत्ति र व्यावसायिक हितको प्रभावकारी संरक्षण पाउने विश्वास निर्माण गर्न यस्ता कानुनी निर्णयले सहयोग पुर्याउँछन्। स्थापित ब्रान्ड र बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षणसम्बन्धी फैसला तथा त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनले नेपालमा लगानी वातावरणप्रतिको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास थप बलियो बनाउन सक्ने उनको भनाइ छ।
नेपालको पेटेण्ट, डिजायन र ट्रेडमार्क ऐन, २०२२ ले पनि निश्चित अवस्थामा दर्ता भइसकेका ट्रेडमार्क बदर गर्न सकिने व्यवस्था गरेको छ। ऐनको दफा १८(३) ले त्यस्तो ट्रेडमार्क बदर गर्ने अधिकार उद्योग विभागलाई दिएको छ।
त्यस्तै, दफा १९ मा बदर भएको ट्रेडमार्क प्रयोग गरी कारोबार गरेमा कानुनबमोजिम जरिवाना गर्न तथा सम्बन्धित सामान जफत गर्न सकिने व्यवस्था छ। यसको अर्थ ट्रेडमार्क दर्ता बदर भएपछि पनि सोही चिन्ह प्रयोग गरी उत्पादन वा कारोबार जारी राखेमा सम्बन्धित पक्ष कानुनी कारबाहीको दायरामा पर्न सक्छ।
यस घटनापछि पर्फेट्टी भ्यान मेली नेपालले बजारको अवस्थालाई निरन्तर निगरानी गरिरहेको जनाएको छ। कम्पनीले आफ्नो ट्रेडमार्क तथा उपभोक्ताको हित संरक्षणका लागि आवश्यक कानुनी कदम चाल्ने बताएको छ। कम्पनीका अनुसार वास्तविक ‘सेन्टर फ्रुट’ उत्पादन भने उद्योग विभागको पछिल्लो निर्णयबाट प्रभावित भएको छैन।
कानुनी क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार यो प्रकरणले नेपालमा ट्रेडमार्क दर्ता गर्दा केवल कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नु पर्याप्त नहुने देखाएको छ। कुनै ब्रान्ड वा चिन्ह पहिले नै बजारमा स्थापित छ कि छैन, त्यससँग मिल्दोजुल्दो चिन्हले उपभोक्तामा भ्रम उत्पन्न गर्न सक्छ कि सक्दैन तथा सम्बन्धित उत्पादन एउटै वा समान बजारमा बिक्री हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषयलाई पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा पनि स्थापित ट्रेडमार्कको पहिचान, प्रतिष्ठा र उपभोक्तासँगको सम्बन्धलाई संरक्षण गर्ने व्यवस्था रहेको छ। विशेषगरी लामो समयदेखि बजारमा प्रयोग हुँदै आएका ब्रान्डसँग मिल्दोजुल्दो नाम, लोगो, प्याकेजिङ वा अन्य व्यापारिक संकेत प्रयोग गर्दा उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना हुने सम्भावनालाई महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा पनि स्थापित ब्रान्डका नाम, लोगो, प्याकेजिङ तथा समग्र व्यापारिक पहिचानसँग मिल्दोजुल्दो चिन्ह प्रयोगसम्बन्धी विवाद देखिँदै आएका छन्। यस्तो अवस्थामा ‘सेन्टर फ्रुट’ सम्बन्धी सर्वोच्च अदालतको फैसला तथा त्यसका आधारमा उद्योग विभागले गरेको दर्ता बदरले स्वदेशी तथा विदेशी व्यवसायीलाई ट्रेडमार्क छनोट र दर्ताका क्रममा थप सावधानी अपनाउनुपर्ने सन्देश दिएको छ।
यस फैसलाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ट्रेडमार्क दर्ता भइसकेपछि पनि त्यसको वैधता पूर्ण रूपमा सुरक्षित नहुने हो। यदि दर्ता भएको चिन्हले स्थापित ट्रेडमार्कको अधिकारमा असर पार्ने वा उपभोक्तामा भ्रम सिर्जना गर्ने अवस्था देखिएमा कानुनी प्रक्रियाबाट त्यसलाई बदर गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ।
त्यसैले व्यवसायीका लागि ट्रेडमार्क दर्ता गर्नु केवल आफ्नो ब्रान्ड सुरक्षित गर्ने प्रक्रिया मात्र नभई अरूको स्थापित बौद्धिक सम्पत्तिमा अनधिकृत रूपमा असर नपर्ने सुनिश्चित गर्ने विषय पनि बनेको छ। उद्योग विभाग र अदालतको पछिल्लो निर्णयले नेपालमा ट्रेडमार्क संरक्षणलाई उपभोक्ता हित, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र बौद्धिक सम्पत्तिको अधिकारसँग जोडेर हेर्ने कानुनी दृष्टिकोणलाई थप स्पष्ट गरेको छ।
‘सेन्टर फ्रुट’ विवादमा आएको यो फैसला र त्यसपछि भएको ‘पर्फेक्ट सेन्टर फिल्ज’ ट्रेडमार्क दर्ता बदरले स्थापित व्यापारिक चिन्हको संरक्षणमा दर्ता प्रमाणपत्र मात्र अन्तिम आधार नभएको सन्देश दिएको छ। बजारमा लामो समयदेखि स्थापित ब्रान्डको पहिचान, उपभोक्तामा त्यसको प्रभाव र मिल्दोजुल्दो ट्रेडमार्कबाट उत्पन्न हुन सक्ने भ्रमलाई समेत कानुनी संरक्षणको महत्वपूर्ण आधार मानिने देखिएको छ।
