नेपालमा स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) लिने करदाताको संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ । चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनामै २ लाख ८४ हजार ५५० नयाँ प्यानधारक थपिएका छन् । यससँगै नेपालमा कुल प्यान दर्ता संख्या ८१ लाख ९५ हजार नाघेको छ ।
आन्तरिक राजस्व विभागको तथ्यांकअनुसार गत असार मसान्तसम्म ७९ लाख १० हजार ८६४ रहेको कुल प्यान दर्ता संख्या असोज मसान्तसम्म बढेर ८१ लाख ९५ हजार ४१४ पुगेको हो । समीक्षा अवधिमा प्यान दर्ता संख्या करिब ३.६ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ ।
कुल प्यान दर्तामध्ये व्यक्तिगत स्थायी लेखा नम्बर (पी–प्यान) लिनेको संख्या सबैभन्दा धेरै छ । विभागका अनुसार असोज मसान्तसम्म व्यक्तिगत प्यान लिनेको संख्या ५९ लाख २७ हजार ९३५ पुगेको छ । गत असार मसान्तसम्म यस्तो संख्या ५६ लाख ९६ हजार ७०८ थियो । यसरी तीन महिनामै २ लाख ३१ हजार २२७ नयाँ व्यक्तिगत प्यानधारक थपिएका छन् ।
समीक्षा अवधिमा थपिएका कुल नयाँ प्यानमध्ये व्यक्तिगत प्यानको हिस्सा करिब ८१ प्रतिशत रहेको छ । यसले रोजगारी, व्यक्तिगत आयआर्जन तथा अन्य आर्थिक गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिहरू कर प्रणालीमा आबद्ध हुने क्रम बढिरहेको देखाउँछ ।
यसैगरी, व्यावसायिक स्थायी लेखा नम्बर (बी–प्यान) लिनेको संख्या पनि बढेको छ । गत असार मसान्तसम्म २१ लाख ७४ हजार ९१२ रहेको व्यावसायिक प्यान दर्ता संख्या असोज मसान्तसम्म बढेर २२ लाख २७ हजार ८३७ पुगेको छ । तीन महिनाको अवधिमा ५२ हजार ९२५ नयाँ व्यावसायिक प्यान थपिएका हुन् ।
व्यवसाय तथा संस्थालाई कर प्रशासनको अभिलेखमा आबद्ध गराउन व्यावसायिक प्यान आवश्यक हुन्छ । यसको विस्तारले नयाँ व्यवसाय दर्ता हुने तथा आर्थिक गतिविधिमा संलग्न संस्थाहरू कर प्रणालीमा जोडिने क्रम बढेको संकेत गर्छ । यद्यपि, प्यान लिएका सबै व्यवसाय सक्रिय रूपमा सञ्चालनमा छन् भन्ने हुँदैन ।
भुक्तानीमा करकट्टी गर्ने निकायले लिने डब्लूपीएएनको संख्या पनि सामान्य बढेको छ । गत असार मसान्तसम्म ३९ हजार १६४ रहेको यस्तो प्यान दर्ता संख्या असोज मसान्तसम्म ३९ हजार ५६२ पुगेको छ । यस अवधिमा ३९८ नयाँ डब्लूपीएएन थपिएका छन् ।
भ्याट र अन्तःशुल्क दर्तामा पनि वृद्धि
प्यानसँगै मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) मा दर्ता हुने करदाताको संख्या पनि बढेको छ । विभागको तथ्यांकअनुसार असोज मसान्तसम्म भ्याटमा दर्ता भएका करदाताको संख्या ३ लाख ९० हजार ४७ पुगेको छ । गत असार मसान्तसम्म यस्तो संख्या ३ लाख ७८ हजार २६८ थियो । यस आधारमा पहिलो तीन महिनामा ११ हजार ७७९ नयाँ करदाता भ्याट प्रणालीमा थपिएका छन् ।
त्यस्तै, अन्तःशुल्कमा दर्ता हुने करदाताको संख्या पनि बढेको छ । गत असार मसान्तसम्म १ लाख ३२ हजार ६७२ रहेको अन्तःशुल्क दर्ता संख्या असोज मसान्तसम्म १ लाख ३८ हजार ९२६ पुगेको छ । समीक्षा अवधिमा ६ हजार २५४ नयाँ करदाता थपिएका हुन् ।
अन्तःशुल्क लाग्ने वस्तु तथा सेवासँग सम्बन्धित व्यवसाय कर प्रशासनको दायरामा आउने क्रम बढेको यसले देखाउँछ ।
कर प्रणालीमा दर्ता हुने व्यक्ति तथा व्यवसायको संख्या बढ्नु राजस्व प्रशासनका लागि सकारात्मक मानिन्छ । प्यानले आर्थिक कारोबारको अभिलेखीकरण, करदाताको पहिचान र कर अनुपालनको अनुगमनलाई सहज बनाउँछ । त्यस्तै, भ्याट तथा अन्तःशुल्क दर्ता विस्तार हुँदा कर प्रशासनसँग करदातासम्बन्धी विवरण राख्ने आधार पनि फराकिलो हुन्छ ।
तर, प्यान दर्ता संख्या बढ्दैमा सोही अनुपातमा सरकारी राजस्व वृद्धि हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । दर्ता भएका सबै करदाता नियमित कारोबारमा संलग्न नहुन सक्छन् भने सबैले नियमित रूपमा कर विवरण तथा कर रकमसमेत बुझाइरहेका हुँदैनन् ।
त्यसैले, कर प्रणालीको वास्तविक विस्तार मूल्यांकन गर्न सक्रिय करदाताको संख्या, नियमित कर विवरण बुझाउनेको अवस्था, करयोग्य कारोबार र वास्तविक राजस्व संकलनलाई समेत आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ । पहिलो तीन महिनामै झन्डै तीन लाख नयाँ प्यान थपिनुले भने नेपालको कर प्रणालीमा आबद्ध हुने व्यक्ति तथा व्यवसायको दायरा विस्तार हुँदै गएको देखाएको छ ।



