सरकारले स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्दै आयात नियन्त्रणका विभिन्न नीति अघि सारेको भए पनि चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो १० महिनाको तथ्यांकले आयातको दबाब अझै उच्च रहेको देखाएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणअनुसार वैशाख मसान्तसम्म कुल वस्तु आयात १४.८ प्रतिशतले वृद्धि भई १६ खर्ब ९२ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा आयात वृद्धि दर १३.१ प्रतिशत रहेको थियो।
आयातको यो वृद्धिले देशको व्यापार सन्तुलनमा थप चुनौती सिर्जना गरेको छ। आयात बढेसँगै व्यापार घाटा पनि उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ। समीक्षा अवधिमा कुल वस्तु व्यापार घाटा १४.९ प्रतिशतले बढेर १४ खर्ब ४३ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। गत वर्ष सोही अवधिमा व्यापार घाटा ६.७ प्रतिशतले मात्र बढेको थियो। यसले निर्यातको तुलनामा आयातको विस्तार अझ तीव्र गतिमा भइरहेको संकेत गर्दछ।
मुलुकगत आधारमा हेर्दा नेपालले प्रमुख व्यापारिक साझेदार राष्ट्रहरूबाट आयात बढाएको छ। भारतबाट हुने आयात १०.६ प्रतिशतले बढेको छ भने चीनबाट २१.४ प्रतिशत र अन्य मुलुकबाट २०.७ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। विशेषगरी चीन र अन्य देशबाट भएको उच्च आयात वृद्धिले नेपाली बजारमा विदेशी वस्तुको माग अझै बलियो रहेको देखाउँछ।
वस्तुगत रूपमा पेट्रोलियम पदार्थ, रासायनिक मल, चाँदी, यातायातका उपकरण, सवारी साधन तथा तिनका स्पेयर पार्ट्स, भटमासको कच्चा तेल लगायतका वस्तुको आयात उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। औद्योगिक उत्पादन, यातायात तथा कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित सामग्रीको माग बढ्दा यी वस्तुको आयात वृद्धि भएको विश्लेषण गरिएको छ। अर्कोतर्फ हट रोल्ड शिट इन क्वाइल, खाने तेल, लसुन, दाल तथा फलामजन्य सामग्रीहरूको आयात भने घटेको देखिएको छ।
निर्याततर्फ केही सकारात्मक संकेत देखिए पनि आयातको तुलनामा त्यो पर्याप्त हुन सकेको छैन। समीक्षा अवधिमा नेपालको कुल वस्तु निर्यात १४.२ प्रतिशतले बढेर २ खर्ब ४८ अर्ब ९६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यद्यपि अघिल्लो वर्ष यही अवधिमा निर्यात ७२.७ प्रतिशतले बढेको थियो। यसले निर्यात वृद्धि जारी रहे पनि त्यसको गति सुस्ताएको संकेत गर्छ।
गन्तव्यका आधारमा भारततर्फको निर्यात १६.१ प्रतिशतले बढेको छ भने अन्य मुलुकतर्फ ९.५ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। तर चीनतर्फको निर्यातमा ४१.७ प्रतिशतको उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। चीनसँगको व्यापार सम्बन्धमा देखिएको यो कमजोरीले निर्यात बजार विस्तारको चुनौतीलाई उजागर गरेको छ।
वस्तुगत रूपमा भटमासको तेल, अलैंची, पाम तेल, चाउचाउ तथा जुटजन्य सामग्रीहरूको निर्यात बढेको छ। यी वस्तुले नेपालको निर्यात आम्दानीमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। तर जिङ्क सिट, पार्टिकल बोर्ड, चिया, ऊनी गलैंचा तथा हस्तकलाका सामानहरूको निर्यात घट्दा परम्परागत निर्यात क्षेत्रहरू दबाबमा परेको देखिन्छ।
यसैबीच भारतबाट परिवर्त्य विदेशी मुद्रा भुक्तानी गरेर गरिने आयात पनि बढेको छ। समीक्षा अवधिमा भारतबाट १६० अर्ब ८० करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरिएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको १५२ अर्ब ४८ करोड रुपैयाँभन्दा बढी हो।
