नेपाली भाषा, साहित्य र सांस्कृतिक पहिचानका अग्रदूत मानिने आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २१३औँ जन्मजयन्ती आज नेपाल तथा विदेशका विभिन्न स्थानमा विविध कार्यक्रम आयोजना गरी श्रद्धापूर्वक मनाइँदैछ। साहित्यप्रेमी, शिक्षाविद्, सांस्कृतिक संस्था तथा नेपाली भाषाभाषी समुदायले भानुभक्तको योगदानको स्मरण गर्दै विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्।
भानुभक्त आचार्यलाई नेपाली भाषालाई जनसाधारणसम्म सहज रूपमा पुर्याउने महान् साहित्यकारका रूपमा सम्मान गरिन्छ। संस्कृत भाषामा रचित वाल्मीकि रामायणलाई सरल र मिठासपूर्ण नेपाली भाषामा भावानुवाद गरी उनले नेपाली साहित्यमा ऐतिहासिक योगदान दिएका थिए। उनले तयार पारेको नेपाली रामायण आज पनि देशका धेरै घरपरिवारमा श्रद्धापूर्वक पाठ गरिन्छ। धार्मिक आस्था मात्र होइन, नेपाली भाषाको विकास र संरक्षणमा पनि यस कृतिको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको साहित्यकारहरू बताउँछन्।
इतिहासकारहरूका अनुसार नेपाललाई राजा पृथ्वीनारायण शाहले भौगोलिक रूपमा एकीकृत गरेका भए पनि भानुभक्तले भाषा, साहित्य र संस्कृतिमार्फत नेपाली समाजलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने कार्य गरेका थिए। नेपाली भाषालाई साझा पहिचानका रूपमा स्थापित गर्न उनको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही कारणले उनलाई नेपाली साहित्यका ‘आदिकवि’ को सम्मान प्रदान गरिएको हो।
विसं १८७१ असार २९ गते तनहुँको चुँदीरम्घामा जन्मिएका भानुभक्तको जीवनसँग जोडिएको घाँसीको प्रसङ्ग नेपाली साहित्यको इतिहासमा विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ। एउटा सामान्य घाँसीले “मानिसले जन्म लिएपछि समाजका लागि सम्झनलायक काम गर्नुपर्छ” भन्ने प्रेरणादायी सन्देश दिएपछि भानुभक्तले लोककल्याणका लागि साहित्य सिर्जना गर्ने संकल्प गरेको जनविश्वास छ। त्यसपछि उनले नेपाली भाषामा रामायण रचना गरी आम नागरिकले बुझ्न सक्ने भाषामा धार्मिक तथा नैतिक शिक्षाको पहुँच विस्तार गरेका थिए।
रामायणबाहेक ‘वधुशिक्षा’, ‘प्रश्नोत्तर’, ‘भक्तमाला’, ‘रामगीता’ तथा विभिन्न फुटकर रचनाहरू पनि उनका चर्चित कृतिका रूपमा परिचित छन्। उनका रचनामा नैतिक शिक्षा, सामाजिक चेतना, पारिवारिक मूल्य, धार्मिक आस्था तथा मानवीय आदर्शलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। नेपाली साहित्यको विकासक्रममा यी कृतिहरूले आज पनि उत्तिकै महत्व राखेका छन्।
भानु जयन्तीका अवसरमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान परिसरस्थित आदिकविको प्रतिमामा माल्यार्पण, प्रभातफेरी, साहित्यिक गोष्ठी, कविता वाचन तथा सम्मान कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ। भानु प्रतिष्ठान, नेपाली शिक्षा परिषद् तथा भाषा–साहित्यसँग सम्बन्धित विभिन्न सङ्घसंस्थाले पनि देशका विभिन्न जिल्लामा विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्। विद्यालय, क्याम्पस र साहित्यिक संस्थाहरूमा भानुभक्तका कृतिमाथि छलफल, रामायण वाचन तथा साहित्यिक प्रतियोगितासमेत आयोजना गरिएका छन्।
नेपाल बाहिर पनि भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, असम, भुटान, म्यानमारलगायत नेपाली भाषाभाषी समुदाय बसोबास गर्ने विभिन्न स्थानमा भानु जयन्ती विशेष उत्साहका साथ मनाइँदै आएको छ। विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि भाषा, साहित्य र संस्कृतिप्रति नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न विभिन्न सांस्कृतिक तथा साहित्यिक कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्।
भाषिक एकता, राष्ट्रिय पहिचान र सांस्कृतिक चेतनाको विकासमा अमूल्य योगदान दिएका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती केवल एउटा स्मृति दिवस मात्र नभई नेपाली भाषा र साहित्यको संरक्षण, प्रवर्द्धन तथा नयाँ पुस्तामा मातृभाषाप्रतिको सम्मान जगाउने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हरेक वर्ष मनाइँदै आएको छ।
