त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) अन्तर्गत व्यवस्थापन संकायको स्नातकोत्तर तह (एमबीएस) प्रथम सेमेस्टरको परीक्षा सुरु भएको केही मिनेटमै प्रश्नपत्र सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको घटनाले नेपालको उच्च शिक्षाको परीक्षा प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। परीक्षा सुरु भएको करिब ६ मिनेटमै प्रश्नपत्र ह्वाट्सएप ग्रुपमा पुगेपछि परीक्षा व्यवस्थापन, सूचना सुरक्षाको अवस्था र प्रविधिको दुरुपयोगबारे व्यापक बहस सुरु भएको छ।
घटनाको जानकारी सार्वजनिक भएसँगै शिक्षा, विज्ञान तथा खेलकुद मन्त्रालय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय र नेपाल प्रहरी एकैसाथ सक्रिय भएका थिए। तीव्र अनुसन्धानपछि प्रहरीले प्रश्नपत्र बाहिरिएको २४ घण्टा नबित्दै घटनामा संलग्न भएको आरोप लागेका दुई जनालाई नियन्त्रणमा लिएको छ। पक्राउ परेकामध्ये प्रश्नपत्र सार्वजनिक गर्ने मुख्य व्यक्ति ‘सुलब सर’ नामबाट चिनिने व्यक्ति रहेको प्रहरी स्रोतले जनाएको छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानअनुसार साउन ८ गते परीक्षा सुरु भएपछि हजारभन्दा बढी सदस्य रहेको ‘MBS 1st Sem Section CÚ’ नामक ह्वाट्सएप समूहमा प्रश्नपत्र पोस्ट गरिएको थियो। प्रश्नपत्र राखिएलगत्तै समूहभित्र उत्तर माग्ने, समाधान उपलब्ध गराइदिन आग्रह गर्ने र त्यसका लागि लेनदेनको संकेत गर्ने सन्देशहरू आदानप्रदान हुन थालेका थिए। यसले प्रश्नपत्र मात्र बाहिरिएको होइन, संगठित रूपमा परीक्षा प्रभावित पार्ने प्रयास भएको आशंका बलियो बनेको छ।
ग्रुपमा ‘सुलब सर’ नाम प्रयोग गर्ने व्यक्तिले प्रश्नपत्र पठाउँदै अन्य विषयका प्रश्नसमेत उपलब्ध गराइदिने आश्वासन दिएका थिए। उनले अर्थशास्त्र विषयको प्रश्न पनि उपलब्ध गराउने भन्दै विद्यार्थीलाई विश्वास दिलाउन खोजेको प्रारम्भिक डिजिटल प्रमाणबाट देखिएको अनुसन्धान अधिकारीहरूले बताएका छन्।
घटनाले सामाजिक सञ्जालमा तीव्र प्रतिक्रिया निम्त्यायो। हजारौँ विद्यार्थीले निष्पक्ष रूपमा परीक्षा दिइरहेका बेला केही व्यक्तिले प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै प्रश्नपत्र सार्वजनिक गरेको भन्दै विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षाविद्हरूले कडा कारबाहीको माग गरेका थिए। धेरैले यस्तो गतिविधिले विश्वविद्यालयको विश्वसनीयता कमजोर बनाउने र इमानदार विद्यार्थीको मेहनतमाथि अन्याय हुने टिप्पणी गरेका छन्।
घटना सार्वजनिक भएपछि शिक्षा, विज्ञान तथा खेलकुदमन्त्री सस्मित पोखरेल तत्काल सक्रिय भएका थिए। उनले नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीसँग समन्वय गर्दै घटनामा संलग्न व्यक्तिलाई तत्काल पहिचान गरी कानुनी कारबाही अघि बढाउन निर्देशन दिएका थिए। त्यसपछि केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) र साइबर ब्युरोको संयुक्त टोली परिचालन गरिएको थियो।
प्रहरीले अनुसन्धानका क्रममा डिजिटल प्रविधिको सहारा लिएको थियो। ह्वाट्सएप समूहमा भएका गतिविधि, प्रयोग भएका मोबाइल नम्बर, डिजिटल फुटप्रिन्ट, सन्देश आदानप्रदानको समय र अन्य प्राविधिक विवरणको विश्लेषण गर्दै अनुसन्धान अगाडि बढाइएको थियो। यही क्रममा प्रश्नपत्र सार्वजनिक गर्ने मुख्य व्यक्तिसहित स्क्रिनसटमा देखिएका अर्का एक जनालाई पनि नियन्त्रणमा लिन प्रहरी सफल भएको हो।
प्रहरी स्रोतका अनुसार पक्राउ परेका व्यक्तिमाथि प्रश्नपत्र कसरी प्राप्त भयो, परीक्षा केन्द्रभित्रबाट कसले सहयोग गर्यो वा बाहिरी नेटवर्क प्रयोग गरिएको हो भन्ने विषयमा विस्तृत अनुसन्धान भइरहेको छ। घटनामा थप व्यक्तिको संलग्नता रहेको आशंका गर्दै अनुसन्धानको दायरा पनि विस्तार गरिएको छ।
यता त्रिभुवन विश्वविद्यालयले पनि घटनालाई गम्भीर रूपमा लिएको छ। व्यवस्थापन संकायको डीन कार्यालयले प्राडा. अच्युत ज्ञवालीको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको छ। समितिलाई प्रश्नपत्र कसरी बाहिरियो, परीक्षा सञ्चालन प्रणालीमा कहाँ कमजोरी रह्यो, सुरक्षा मापदण्ड किन प्रभावकारी हुन सकेन र आगामी दिनमा यस्ता घटना रोक्न के–कस्ता सुधार आवश्यक छन् भन्ने विषयमा अध्ययन गरी प्रतिवेदन पेश गर्ने जिम्मेवारी दिइएको छ।
विश्वविद्यालयका अधिकारीहरूका अनुसार समितिले परीक्षा केन्द्रको व्यवस्थापन, प्रश्नपत्र वितरण प्रक्रिया, परीक्षा हलभित्र मोबाइलको प्रयोग तथा परीक्षा सुरक्षासम्बन्धी सम्पूर्ण पक्षको समीक्षा गर्नेछ। आवश्यक परे परीक्षा सञ्चालनसम्बन्धी विद्यमान कार्यविधि संशोधन गर्नसमेत सुझाव दिने अपेक्षा गरिएको छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा यसअघि पनि प्रश्नपत्र बाहिरिने, परीक्षामा अनियमितता हुने वा धाँधलीको आरोप लाग्ने घटना बेलाबेला सार्वजनिक हुने गरेका थिए। तर, धेरैजसो घटनामा छानबिन समिति गठन भएर अनुसन्धान लामो समयसम्म चल्ने र दोषीको पहिचान तथा कारबाही प्रभावकारी रूपमा अघि नबढ्ने आलोचना हुँदै आएको थियो।
यसपटक भने फरक दृश्य देखिएको छ। घटना सार्वजनिक भएको एक दिन नबित्दै मुख्य आरोपित पक्राउ परेपछि अनुसन्धान प्रक्रियाले गति लिएको संकेत दिएको छ। यसले परीक्षा प्रणालीमा अनियमितता गर्ने व्यक्तिलाई कानुनी दायरामा ल्याउने प्रयास प्रभावकारी हुन थालेको सन्देशसमेत दिएको छ।
शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै परीक्षा सुरक्षामा नयाँ चुनौती थपिएको छ। प्रश्नपत्र छपाइदेखि वितरण, परीक्षा केन्द्रको निगरानी र सञ्चार उपकरणको प्रयोगसम्म सबै चरणमा प्रविधिमैत्री सुरक्षा प्रणाली अपनाउन नसके यस्ता घटना दोहोरिन सक्ने उनीहरूको चेतावनी छ।
हाल प्रहरीले पक्राउ परेका व्यक्तिमाथि विद्युतीय माध्यमको दुरुपयोग, परीक्षा प्रणालीमा अनियमितता तथा अन्य सम्बन्धित कानुनी प्रावधानअन्तर्गत अनुसन्धान गरिरहेको छ। साथै, प्रश्नपत्र सार्वजनिक गर्ने गिरोहमा अन्य व्यक्ति वा परीक्षा केन्द्रसँग सम्बन्धित कर्मचारीको संलग्नता थियो वा थिएन भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान जारी रहेको जनाएको छ।
यस घटनाले नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीमा परीक्षा सुरक्षालाई अझ प्रभावकारी बनाउने आवश्यकता फेरि एकपटक उजागर गरेको छ। विद्यार्थीको मेहनत, विश्वविद्यालयको विश्वसनीयता र परीक्षा प्रणालीको निष्पक्षता जोगाउन अब प्रविधिसहित कडा सुरक्षा व्यवस्था र कानुनी कारबाहीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवाज बलियो बन्दै गएको छ।
