ललितपुरमा मनाइँदै आएको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा शनिबार भोटो प्रदर्शनसँगै औपचारिक रूपमा सम्पन्न हुने भएको छ। करिब १६०० वर्ष पुरानो मानिने यो पर्व नेपालकै सबैभन्दा लामो रथयात्रा तथा विशिष्ट सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा परिचित छ।
जावलाखेलस्थित ललित मण्डपमा आयोजना हुने भोटो प्रदर्शन समारोहका लागि सम्पूर्ण तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ। ललितपुर महानगरपालिका–४ का वडाध्यक्ष सन्तोष खड्काका अनुसार यस वर्ष पनि परम्पराअनुसार सर्वसाधारणदेखि विशिष्ट अतिथिसम्म सबैका लागि भोटो प्रदर्शन गरिनेछ। समारोहमा राष्ट्र प्रमुखको समेत उपस्थिति रहने अपेक्षा गरिएको छ।
वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएको रथयात्रा विभिन्न ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थल हुँदै जावलाखेल आइपुगेको हो। भगवान् रातो मच्छिन्द्रनाथको मूर्तिलाई करिब ३२ हात अग्लो रथमा विराजमान गराई पुल्चोक, मंगलबजार, सुन्धारा, लगनखेल, कुमारीपाटी हुँदै नगर परिक्रमा गराइएको थियो। यो यात्रा धार्मिक आस्थासँगै सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।
रथ जावलाखेलमा पु¥याइएको चौथो दिन भोटो देखाउने परम्परा रहिआएको छ। यस दिन प्रदर्शन गरिने भोटो विशेष महत्वको मानिन्छ, जसको ऐतिहासिक कथा पनि प्रख्यात छ। भोटो प्रदर्शनले जात्राको अन्तिम चरणलाई संकेत गर्दछ र यसैसँग औपचारिक रूपमा रथयात्रा सम्पन्न भएको मानिन्छ।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार रातो मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा र सहकालका देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। कृषि प्रधान नेपाली समाजमा समयमै वर्षा हुनु र राम्रो बाली उत्पादन हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले यो जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको परम्परा हो।
इतिहासका क्रममा यो जात्राले विभिन्न शासन व्यवस्था पार गर्दै निरन्तरता पाइरहेको छ। राजतन्त्रकालमा भोटो प्रदर्शन कार्यक्रममा राजा स्वयं उपस्थित हुने परम्परा थियो। गणतन्त्र स्थापना भएपछि भने राष्ट्रपतिले उक्त परम्परालाई निरन्तरता दिँदै समारोहमा सहभागिता जनाउँदै आएका छन्। यसले परम्परा र आधुनिक राज्य व्यवस्थाबीचको समन्वयलाई पनि झल्काउँछ।
भोटो प्रदर्शन सम्पन्न भएपछि अर्को महत्वपूर्ण प्रक्रिया सुरु हुन्छ। रातो मच्छिन्द्रनाथको मूर्तिलाई रथबाट उतारेर परम्परागत रूपमा कलात्मक खटमा राखिन्छ। त्यसपछि बाजागाजासहित जावलाखेलबाट बुङ्मतीस्थित मच्छिन्द्रबहालमा लगेर पुनः विराजमान गराइन्छ। बुङ्मतीलाई मच्छिन्द्रनाथको मूल थलो मानिन्छ, जहाँ देवताको विश्रामस्थल रहेको विश्वास गरिन्छ।
यस वर्षको रथयात्रा शान्तिपूर्ण, व्यवस्थित र सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले बताएका छन्। ठूलो संख्यामा भक्तजन तथा दर्शकहरूको सहभागिता रहे पनि कुनै उल्लेखनीय अव्यवस्था नभएको जनाइएको छ। स्थानीय प्रशासन, सुरक्षाकर्मी र स्वयंसेवकहरूको समन्वयले व्यवस्थापन प्रभावकारी बनेको बताइएको छ।
वडाध्यक्ष खड्काले भोटो जात्रामा सहभागी हुन आउने सबैलाई सहयोग गर्न आग्रह गरेका छन्। विशेषगरी भीड व्यवस्थापन, सुरक्षा तथा सरसफाइमा सहयोग गर्न उनले अपिल गरेका छन्। साथै जावलाखेल क्षेत्रमा फुटपाथमा अव्यवस्थित व्यापार नगर्न पनि सम्बन्धित सबैलाई अनुरोध गरिएको छ, ताकि समारोह व्यवस्थित र सुरक्षित रहोस्।
रथयात्राले स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने गरेको छ। जात्राको अवधिभर व्यापार व्यवसायमा चहलपहल बढ्ने, पर्यटक आगमन हुने र स्थानीय संस्कृति प्रवद्र्धनमा योगदान पुग्ने गरेको छ। यसले परम्परागत उत्सवलाई आर्थिक अवसरसँग पनि जोड्ने काम गरेको देखिन्छ।
रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपालकै सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने महत्वपूर्ण सम्पदा हो। पुस्तौंदेखि निरन्तर रूपमा मनाइँदै आएको यो जात्राले समुदायबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै परम्पराको संरक्षणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
अब भोटो प्रदर्शनसँगै यस वर्षको जात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न हुने तयारीमा छ। भक्तजन, दर्शक र आयोजक सबैले यो ऐतिहासिक क्षणलाई विशेष रूपमा मनाउने अपेक्षा गरिएको छ। परम्परा, आस्था र उत्सवको अद्वितीय संगमका रूपमा रहेको यो जात्राले आगामी वर्षहरूमा पनि यस्तै निरन्तरता पाउने विश्वास गरिएको छ।
