बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पर्याप्त तरलता थुप्रिएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती अवधिमै करिब २ खर्ब ९० अर्ब रुपैयाँ प्रणालीबाट तानेको छ । बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि कर्जा विस्तार अपेक्षाकृत सुस्त रहेपछि राष्ट्र बैंकले विभिन्न मौद्रिक उपकरणमार्फत अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापन गरेको हो ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार, चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को भदौ ३ गतेसम्म विभिन्न उपकरणमार्फत २ खर्ब ८९ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ बराबरको तरलता अवशोषण गरिएको छ । मौद्रिक सञ्चालनसम्बन्धी विवरणअनुसार यस अवधिमा निक्षेप संकलन उपकरणमार्फत २ खर्ब ८ अर्ब ११ करोड रुपैयाँ, नियमित निक्षेप संकलनमार्फत ४१ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ र स्थायी निक्षेप सुविधामार्फत ४० अर्ब रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । कुल ५१ पटकको तरलता अवशोषण कारोबारबाट उक्त रकम प्रणालीबाट तानिएको हो ।
भदौ ३ सम्म राष्ट्र बैंकका यी उपकरणमा १ खर्ब ३१ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ बराबरको रकम बाँकी रहेको छ । त्यसमध्ये नियमित निक्षेप संकलनमा ८७ अर्ब ८ करोड, स्थायी निक्षेप सुविधामा ४० अर्ब र निक्षेप संकलन उपकरणमा ४ अर्ब ७७ करोड रुपैयाँ रहेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
बैंकिङ प्रणालीमा अतिरिक्त रकम थुप्रिनुको प्रमुख कारण निक्षेप र कर्जा विस्तारबीच देखिएको अन्तर हो । राष्ट्र बैंकको पछिल्लो आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी प्रतिवेदनले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप वृद्धि निजी क्षेत्रतर्फको कर्जा वृद्धिभन्दा तीव्र रहेको देखाएको छ । निक्षेपको तुलनामा कर्जा विस्तार सुस्त हुँदा बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग लगानीयोग्य रकम बढ्ने गर्छ ।
यस्तो अवस्थामा तत्काल कर्जा विस्तार हुन नसकेको रकम बैंकहरूले राष्ट्र बैंकका मौद्रिक उपकरणमा राख्ने गर्छन् । चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती सातामै निक्षेप संकलन उपकरणमा भएको ठूलो कारोबारले बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अतिरिक्त तरलताको अवस्था स्पष्ट पारेको छ ।
विशेषगरी तरलता अवशोषणको तुलनामा प्रणालीमा पैसा पठाउने उपकरणको प्रयोग भने भएको छैन । भदौ ३ सम्म रिपो, रिभर्स रिपो तथा स्थायी तरलता सुविधा लगायतका उपकरणमार्फत कुनै कारोबार नभएको राष्ट्र बैंकको विवरणमा उल्लेख छ । यसले अहिले बैंकिङ प्रणालीमा तरलताको अभाव नभई अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था रहेको संकेत गर्छ ।
राष्ट्र बैंकले पर्याप्त तरलता व्यवस्थापन गरिरहे पनि मौद्रिक नीतिको मूल उद्देश्य भने कर्जा प्रवाहका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नु हो । आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को मौद्रिक नीतिले पनि बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता र घट्दो ब्याजदरको अवस्था रहेको उल्लेख गर्दै आर्थिक गतिविधि तथा निजी क्षेत्रको कर्जा विस्तारलाई सहयोग गर्ने नीति लिएको छ ।
यसरी हेर्दा बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि त्यसको ठूलो हिस्सा कर्जामा प्रवाह हुनुभन्दा राष्ट्र बैंकका उपकरणमा जम्मा भइरहेको देखिन्छ । चालु आवको पहिलो केही सातामै करिब २ खर्ब ९० अर्ब रुपैयाँ तरलता अवशोषण हुनु यसैको महत्वपूर्ण संकेत हो ।
आगामी महिनामा बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अतिरिक्त तरलता कर्जा विस्तारमा रूपान्तरण हुन्छ वा राष्ट्र बैंककै उपकरणमा निरन्तर रहनेछ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ । यसका लागि निक्षेप तथा कर्जा वृद्धिदर र राष्ट्र बैंकको मौद्रिक सञ्चालनसम्बन्धी आगामी तथ्यांकले अहिलेको वित्तीय अवस्था थप प्रष्ट हुनेछ ।
