नेपालमा लघुवित्त वित्तीय संस्थाका भौतिक शाखा संख्या घट्दै गए पनि सदस्य संख्या भने निरन्तर बढिरहेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको गैरस्थलगत सुपरिवेक्षण प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को अन्त्यसम्म लघुवित्त वित्तीय संस्थामा आबद्ध सदस्य संख्या ६५ लाख ३० हजार पुगेको छ ।
आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को असार मसान्तसम्म लघुवित्तमा ६२ लाख २१ हजार सदस्य आबद्ध थिए। एक वर्षको अवधिमा सदस्य संख्या ३ लाख ९ हजार अर्थात् ४.९६ प्रतिशतले बढेको हो ।
तर सदस्य संख्या बढिरहेका बेला लघुवित्तको भौतिक शाखा सञ्जाल भने संकुचित भएको छ । २०८२ असार मसान्तसम्म देशभर ४ हजार ९६१ शाखा रहेकोमा २०८३ असारसम्म आइपुग्दा शाखा संख्या ४ हजार ९२४ मा झरेको छ । अर्थात् एक वर्षमा ३७ वटा शाखा घटेका छन् ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म देशभर ५१ वटा लघुवित्त वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन् । तीमध्ये तीन वटा थोक कर्जा प्रदायक र ४८ वटा खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने संस्था हुन्। पछिल्ला वर्षमा संस्थागत संख्या तथा शाखा सञ्जाल घट्दै गए पनि सदस्यको पहुँच भने विस्तार भइरहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
यद्यपि, सदस्य संख्या बढेको अनुपातमा कर्जा लिने ऋणीको संख्या भने बढ्न सकेको छैन । २०८३ असारसम्म लघुवित्तबाट कर्जा लिने ऋणी संख्या २७ लाख १३ हजार पुगेको छ । एक वर्षअघि यस्तो संख्या करिब २७ लाख ७ हजार थियो । राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार ऋणी संख्या एक वर्षमा ०.२२ प्रतिशत मात्रै बढेको हो ।
यसरी कुल ६५ लाख ३० हजार सदस्य रहेकामा २७ लाख १३ हजार मात्रै ऋणीका रूपमा देखिएका छन् । अर्थात् कुल सदस्यको करिब ४१.५ प्रतिशत सदस्य कर्जा लिने समूहमा छन् । यसले लघुवित्तमा आबद्ध सदस्य र सक्रिय ऋणीबीच ठूलो अन्तर रहेको देखाउँछ ।
लघुवित्तको सञ्जाल शाखामा मात्र सीमित छैन। राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८३ असारसम्म देशभर लघुवित्तका ४ लाख ९० हजार केन्द्र र १५ लाख ४३ हजार समूह पुगेका छन् । समूह तथा केन्द्रमा आधारित संरचनामार्फत लघुवित्त संस्थाहरूले सदस्यलाई वित्तीय सेवासँग जोड्दै आएका छन् ।
शाखा संख्या घटे पनि सदस्य संख्या बढ्नुले लघुवित्तको पहुँच विस्तारको स्वरूपमा परिवर्तन भइरहेको संकेत गर्छ । तर शाखा घट्नुको कारण भने राष्ट्र बैंकको प्रस्तुत तथ्यांकबाट मात्रै स्पष्ट हुँदैन । त्यसैले शाखा संख्या घट्नुलाई डिजिटल सेवा विस्तार, मर्जर वा अन्य कुनै निश्चित कारणसँग प्रत्यक्ष जोडेर निष्कर्ष निकाल्न सकिने अवस्था छैन ।
अर्कोतर्फ, लघुवित्तको कर्जा गुणस्तरमा भने दबाब बढेको देखिन्छ । खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने लघुवित्त संस्थाको निष्क्रिय कर्जा अनुपात २०८२ असारमा ७ प्रतिशत रहेकोमा २०८३ असारमा बढेर १०.४२ प्रतिशत पुगेको छ । निष्क्रिय कर्जाको रकम पनि एक वर्षमा ३१ अर्ब २ करोडबाट बढेर ५० अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ ।
यस अवधिमा खुद्रा लघुवित्तको कुल कर्जा तथा सापटी १०.०९ प्रतिशतले बढेर ४ खर्ब ८७ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । तर ऋणी संख्या भने ०.२२ प्रतिशत मात्रै बढेको छ । यसले कर्जाको आकार विस्तार भए पनि नयाँ ऋणी थपिने गति सुस्त रहेको देखाउँछ ।
लघुवित्त कर्जाको ठूलो हिस्सा कृषि क्षेत्रमा केन्द्रित छ । २०८३ असारसम्म कुल लघुवित्त कर्जाको ५८.६३ प्रतिशत कृषि क्षेत्रमा प्रवाह भएको छ । कृषि क्षेत्रमा मात्रै ३ खर्ब १३ अर्ब ६ करोड रुपैयाँ कर्जा लगानी भएको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ ।
वित्तीय परिणामतर्फ भने लघुवित्त संस्थाहरूको खुद नाफा बढेको छ । खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने संस्थाहरूको खुद नाफा २०८२ असारको ७ अर्ब २८ करोड रुपैयाँबाट ४८.१४ प्रतिशत बढेर २०८३ असारमा १० अर्ब ७९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ ।
यसरी लघुवित्त क्षेत्रमा संस्था र शाखा संख्या घट्दै जाँदा सदस्य संख्या विस्तार भइरहेको छ । तर सदस्य वृद्धिको तुलनामा ऋणी संख्या लगभग स्थिर छ । कर्जा विस्तार र नाफा बढे पनि निष्क्रिय कर्जाको अनुपात तथा रकममा भएको वृद्धिले जोखिम व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको संकेत गर्छ । पछिल्लो तथ्यांकले लघुवित्त क्षेत्रमा पहुँच विस्तारसँगै कर्जा गुणस्तर र सक्रिय ऋणी विस्तारलाई पनि समान रूपमा हेर्नुपर्ने अवस्था देखाएको छ ।
