– लोकेन्द्र श्रेष्ठ ‘ईश्वर’
‘नुन खाएर सुन लगाउने’ भन्ने नेपाली उखानले कृतघ्न मानिसलाई मात्र चिनाउँदैन, यसले हाम्रो समाजमा कमजोर हुँदै गएको एउटा मानवीय संस्कारतर्फ पनि संकेत गर्छ। गाउँघरदेखि सहरबजारसम्म हेर्दा जीवनका विभिन्न मोडमा कसैको साथ र सहयोग लिएर पछि त्यही गुन बिर्सने, सहयोगी मानिसदेखि नै टाढिने र आवश्यकता सकिएपछि सम्बन्धको अर्थसमेत बदल्ने प्रवृत्ति देखिन थालेको छ।
मानिसको जीवन सधैँ आफ्नै बलबुतामा मात्र चल्दैन। कहिले विवाहको प्रसङ्ग आउँछ, कहिले छोराछोरीको पढाइको चिन्ता हुन्छ, कहिले आर्थिक अभाव पर्छ। कसैलाई धन चाहिन्छ, कसैलाई जमानी बसिदिने मानिस चाहिन्छ। जागिर खोज्दा कसैले बाटो देखाइदिन्छ, व्यवसाय सुरु गर्दा कसैले विश्वास गरेर साथ दिन्छ। बिरामी पर्दा अस्पताल पुर्याउनेदेखि उपचार खर्च जुटाउन सहयोग गर्ने हात पनि यही समाजबाट आउँछन्।
यस्ता सहयोग सबै पैसाले मात्र नापिँदैनन्। कतिपय सहयोगको मूल्य रुपैयाँभन्दा माथि हुन्छ—समय, विश्वास, सम्बन्ध, हौसला र संकटमा दिएको साथ।
गाउँघरमा अझै पनि कसैको घरमा विवाह भयो भने छिमेकी र आफन्तले सकेको सहयोग गर्ने चलन छ। कसैको घरमा दुःख पर्यो भने आफ्नो काम छाडेर भए पनि सघाउन पुग्ने मानिस भेटिन्छन्। कसैका छोराछोरी पढ्न सहर जानुपर्यो भने कोठा खोजिदिने, बस्ने व्यवस्था मिलाइदिने वा खर्च अभाव हुँदा केही रकम जुटाइदिने मानिस पनि हुन्छन्। त्यतिबेला गरिएको सहयोग कुनै हिसाबकिताबको कापीमा लेखिएको हुँदैन। त्यो त विश्वास र सम्बन्धमा लेखिएको हुन्छ।
जीवनका यस्ता गुन अनेक रूपमा आएका हुन्छन्। कसैलाई लाहुरे जीवनको यात्रामा कसैले बाटो देखाएको हुन्छ, कसैलाई उपचारको कठिन घडीमा आर्थिक वा मानवीय सहयोग मिलेको हुन्छ। सहरमा अपरिचितझैँ यात्री भएर हिँड्दा कसैले आफ्नो घरको ढोका खोलेर आश्रय दिएको हुन्छ। खल्ती रित्तिएर बेखर्ची भएको बेला कसैले केही रकम थमाइदिएको हुन्छ। ती सहयोगको हिसाब कापीमा लेखिएको हुँदैन, न कुनै कागजमा प्रमाण हुन्छ। तर ती क्षणहरू मानिसको स्मृतिमा जीवनभर लेखिएका हुन्छन्।
गुन केवल व्यक्तिगत जीवनमा मात्र पाइँदैन। सामाजिक, संघ–संस्थागत र सार्वजनिक यात्रामा पनि मानिसले धेरैको साथ पाएको हुन्छ। कुनै संस्था वा अभियानमा अघि बढ्दा विश्वास गरेर जिम्मेवारी दिनेहरू हुन्छन्, अप्ठ्यारो पर्दा साथमा उभिने सहकर्मी हुन्छन्, अवसरको ढोका खोलिदिनेहरू हुन्छन्। सार्वजनिक जीवनमा कुनै जिम्मेवारी वा स्थान प्राप्त गर्नु केवल आफ्नै प्रयासको परिणाम मात्र हुँदैन; त्यस यात्रामा विश्वास गर्ने, साथ दिने र हौसला बढाउने धेरै हात जोडिएका हुन्छन्। समयसँगै जिम्मेवारी फेरिन सक्छ, सम्बन्धको स्वरूप बदलिन सक्छ, तर त्यो सहयोगको सम्मान र स्मृति हराउनु हुँदैन।
समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब सहयोग लिने मानिसको अवस्था सुध्रिँदै जान्छ र उसलाई आफ्नो विगत नै असहज लाग्न थाल्छ।
हिजो संकटमा साथ दिने मानिस आज भेट्दा नचिनेझैँ गर्नु, फोन उठाउन अप्ठ्यारो मान्नु, बाटोमा भेट्दा नजर छल्नु वा पुरानो सम्बन्ध नै बोझजस्तो ठान्नु—यी व्यवहारले सहयोग गर्ने मानिसलाई सबैभन्दा बढी दुखाउँछन्। सहयोगको बदलामा सुनै दिनुपर्छ भन्ने अपेक्षा हुँदैन। कहिलेकाहीँ त एउटा सरल वाक्य नै पर्याप्त हुन्छ—“त्यतिबेला तपाईंले मलाई गरेको सहयोग म कहिल्यै बिर्सिन्नँ।”
यी केही शब्दमा ठूलो सम्मान लुकेको हुन्छ।
कसैले गरेको गुनको बदला सुनै दिनुपर्छ भन्ने छैन। सुन दिन नसकिएला, तर सम्झना र सम्मान दिन सकिन्छ। पैसा फर्काउन नसकिएला, तर कृतज्ञता व्यक्त गर्न सकिन्छ। सहयोगको बराबरी गर्न नसकिएला, तर सहयोग गर्ने मानिसलाई अपमानित नगरी उसको स्थान स्वीकार गर्न सकिन्छ।
वास्तवमा मानिसले दिएको सहयोगको मूल्य रकममा मात्र हुँदैन। कठिन समयमा कसैले दिएको केही हजार रुपैयाँभन्दा ठूलो कुरा त्यो बेला उसले देखाएको विश्वास हुन सक्छ। कसैले आफ्नो जमानीमा ऋण निकालिदिएको छ भने त्यो रकमभन्दा ठूलो कुरा उसले राखेको भरोसा हो। कसैले जागिर खोजिदिएको छ भने जागिरभन्दा ठूलो कुरा उसले खोलेको अवसरको ढोका हो। कसैले बिरामी हुँदा अस्पतालसम्म पुर्याएको छ भने त्यो यात्राभन्दा ठूलो कुरा संकटमा नछाडेको साथ हो।
त्यसैले जीवनमा अगाडि बढेपछि पछाडि फर्केर हेर्न पनि जान्नुपर्छ।
आज हामी जहाँ छौँ, त्यहाँ पुग्न क-कसको हात थियो? यो प्रश्न मानिसले बेलाबेलामा आफूलाई सोधिरहनुपर्छ।
पढाइमा कठिनाइ पर्दा सहयोग गर्ने शिक्षक को थिए? व्यवसाय सुरु गर्दा विश्वास गर्ने मानिस को थियो? बेरोजगार हुँदा कसले एउटा अवसरको ढोका खोलिदियो? विवाहमा कसले घर सम्हाल्यो? बिरामी पर्दा रातभर अस्पतालमा को बस्यो? सहरमा अपरिचित हुँदा कसले आफ्नै घरको ढोका खोलिदियो? दुःखमा फोन गरेर ‘के भयो?’ भनेर सोध्ने को थियो?
जीवनमा यस्ता मानिस धेरै नहुन सक्छन्। तर जसले कठिन समयमा साथ दिएका छन्, उनीहरूलाई सम्झनु हाम्रो संस्कार हो।
हाम्रो समाजमा एउटा राम्रो मान्यता थियो—‘गुन तिर्न नसके पनि गुन सम्झनुपर्छ।’ आज गुन तिर्न नसक्ने अवस्था मात्र होइन, गुन सम्झनसमेत बिर्सिँदै जाने प्रवृत्ति देखिन थालेको छ। सम्बन्ध पनि कतिपय अवस्थामा स्वार्थसँग जोडिन थालेका छन्। काम पर्दा नजिक हुने र काम सकिएपछि टाढिने व्यवहारले सामाजिक सम्बन्धको आत्मीयता कमजोर बनाउँछ।
झन् दुःखद कुरा त के हो भने, कहिलेकाहीँ सहयोग गर्ने मानिस नै आफ्नो व्यवहारमाथि प्रश्न गर्न थाल्छ—“मैले उसलाई सहयोग गरेर कतै गल्ती त गरिनँ?”
यो भावना जन्मिनु समाजका लागि राम्रो संकेत होइन।
सहयोग गर्ने मानिसले बदला मागेको हुँदैन। उसले त आफूले सकेको बेला अर्को मानिसलाई उभिन मद्दत गरेको हुन्छ। तर पछि त्यही मानिसले सहयोगीलाई बोझ वा अपरिचितझैँ व्यवहार गर्दा मन दुख्छ। त्यहाँ पैसाको हिसाब हुँदैन, मानवीयताको हिसाब हुन्छ।
त्यसैले कृतज्ञता भनेको ऋणको भारी होइन। यो त सम्बन्धलाई सुन्दर बनाउने संस्कार हो।
कसैले गरेको सहयोग सम्झनु भनेको आफू सानो हुनु होइन। बरु आफूलाई उभ्याउने मानिसहरूको योगदान स्वीकार गर्न सक्ने ठूलो मन हुनु हो। ‘म आफ्नै क्षमताले यहाँ पुगेँ’ भन्न सजिलो छ; तर आफ्नो यात्रामा अरूले दिएको साथ स्वीकार गर्न सक्नु नै वास्तविक परिपक्वता हो।
आज सामाजिक सञ्जालको समयमा मानिसले आफ्ना सफलता देखाउन सजिलै सक्छ। नयाँ घर, नयाँ गाडी, विदेश यात्रा, व्यवसायको सफलता—सबै सार्वजनिक हुन्छन्। तर त्यो सफलताको पछाडि कसको साथ थियो भन्ने कुरा सम्झने संस्कार पनि त्यत्तिकै सार्वजनिक हुन सके समाज अझ आत्मीय हुन्थ्यो।
हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई पनि यही कुरा सिकाउन आवश्यक छ—सहयोग लिन लाज नमान, तर सहयोग गर्ने मानिसलाई कहिल्यै नबिर्स। जीवनमा ठूलो भएपछि आफूलाई उभ्याउने हातहरू सम्झ। संकटमा साथ दिने मानिसलाई सफलता आएपछि पनि सम्मान गर। किनकि आज तिमीलाई सहयोग चाहिएको छैन भन्दैमा हिजोको सहयोगको मूल्य समाप्त हुँदैन।
कृतज्ञता देखाउन ठूलो उपहार आवश्यक छैन। वर्षौँपछि भेट्दा मुसुक्क हाँसेर, आँखामा सम्मान राखेर यति मात्र भन्न सकिन्छ—
“तपाईंले त्यतिबेला मलाई गरेको सहयोग म कहिल्यै बिर्सिन्नँ। म आज जहाँ छु, त्यसमा तपाईंको योगदान पनि छ। तपाईंप्रति म सधैँ आभारी छु।”
यी केही शब्द सुनको गहनाभन्दा पनि मूल्यवान् हुन सक्छन्।
सम्बन्धहरू पैसाले मात्र टिक्दैनन्। सम्झना, सम्मान र कृतज्ञताले पनि टिक्छन्। समाजलाई असल बनाउने कुरा सधैँ ठूला भाषण र ठूला काम मात्र होइनन्; सानो सहयोगको ठूलो मूल्य बुझ्ने संस्कार पनि हो।
हामीले पाएको गुनको हिसाब राख्न नसके पनि, गुन गर्ने मानिसको सम्मान गर्न सकौँ। सहयोगको बदला सहयोग गर्न नसके पनि, सहयोगी हातलाई बिर्सिन नदिऔँ। किनकि जीवनको अन्त्यतिर पुग्दा मानिससँग कति सम्पत्ति थियो भन्दा पनि उसको यात्रामा कति मानिसको साथ थियो र उसले ती मानिसलाई कति सम्मानका साथ सम्झियो भन्ने कुरा धेरै अर्थपूर्ण हुन सक्छ।
अन्ततः ‘नुन खाएर सुन लगाउने’ होइन, नुन खाएको स्वाद र त्यो नुन दिने हात सम्झने संस्कार बसालौँ। हिजो आफूलाई उभिन मद्दत गर्ने हात आज कमजोर भइसकेको हुन सक्छ; तर त्यस हातले दिएको सहारा कहिल्यै कमजोर हुँदैन।
गुन बिर्सनु मानिसको कमजोरी होला, तर गुन सम्झनु उसको संस्कार हो। र कृतज्ञता—त्यही संस्कारको सबैभन्दा सुन्दर रूप हो।
