नेपालमा पाटेबाघ (रायल बंगाल टाइगर) को संख्या बढेर ४२९ पुगेको छ। राष्ट्रिय बाघ गणना-२०८२ को नतिजाअनुसार चार वर्षअघि रहेको ३५५ बाघको तुलनामा ७४ वटा थपिएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय बाघ दिवसको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा वन तथा वातावरण मन्त्रालय र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले उक्त तथ्यांक सार्वजनिक गरेका हुन्।
गणनाअनुसार सबैभन्दा धेरै बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा रहेका छन्। यहाँ १४५ वटा बाघ गणना गरिएको छ, जुन अघिल्लो गणनाभन्दा १७ वटा बढी हो। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा उल्लेखनीय वृद्धि हुँदै ७१ वटा बाघ पुगेका छन्, जहाँ चार वर्षअघि ४१ वटा मात्र थिए। बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि २५ बाट बढेर ५१ पुगेको छ भने शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा ३६ बाट ५० पुगेको छ।
यद्यपि, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा भने बाघको संख्या घटेको छ। अघिल्लो गणनामा १२५ वटा बाघ रहेको बर्दियामा अहिले ११२ वटा मात्र भेटिएका छन्। विज्ञहरूले बाघको प्राकृतिक बसाइँसराइ, बासस्थानमा पर्ने दबाब, आहारा प्रजातिको अवस्था तथा क्षेत्रगत व्यवस्थापनका कारण यस्तो परिवर्तन हुन सक्ने बताएका छन्।
नेपालले विगत एक दशकमा बाघ संरक्षणमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। २०७४ सालमा २३५ रहेको बाघको संख्या २०७८ मा ३५५ पुगेको थियो। त्यस अवधिमा करिब ५१ प्रतिशत वृद्धि भएको थियो। यसपटक पनि संख्या बढे पनि वृद्धि दर करिब २१ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। यसले बाघ संरक्षण सफल रहे पनि अब उपलब्ध बासस्थानको क्षमता, आहारा व्यवस्थापन र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा थप ध्यान दिनुपर्ने संकेत गरेको छ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले अत्याधुनिक क्यामरा ट्र्यापिङ प्रविधि, जीपीएस म्यापिङ तथा वैज्ञानिक विश्लेषणको प्रयोग गरेर गणना सम्पन्न गरेको जनाएको छ। प्रत्येक बाघको शरीरमा रहेका फरक–फरक धर्काका आधारमा उनीहरूको पहिचान गरी दोहोरो गणना हुन नदिने व्यवस्था गरिएको थियो।
संरक्षणविद्हरूका अनुसार बाघको संख्या बढ्नु नेपालको जैविक विविधता संरक्षणका लागि सकारात्मक उपलब्धि हो। यसले वन व्यवस्थापन, चोरी-सिकारी नियन्त्रण, स्थानीय समुदायको सहभागिता तथा संरक्षणमुखी नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयनलाई पनि पुष्टि गरेको छ। तर बाघको संख्या बढेसँगै मानव-बाघ द्वन्द्व, बासस्थान विस्तार र पर्याप्त आहारा प्रजातिको संरक्षण चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।
सरकारले आगामी वर्षहरूमा निकुञ्जभित्रको बासस्थान सुधार, वन्यजन्तुका लागि जैविक मार्ग (वाइल्डलाइफ करिडोर) संरक्षण, स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा थप सहभागी गराउने तथा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्ने जनाएको छ। विज्ञहरूले बाघ संरक्षणको दीर्घकालीन सफलता केवल संख्या वृद्धि नभई सुरक्षित बासस्थान, स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणाली र स्थानीय समुदायसँगको सहअस्तित्वमा निर्भर रहने बताएका छन्।
