नेपाली कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि देखिएको गुटगत ध्रुवीकरण नयाँ मोडमा पुगेको छ। १५औँ महाधिवेशनको तयारी तीव्र भइरहेका बेला संस्थापन इतर पक्षका प्रभावशाली नेताहरू पुनः पार्टीको मूलधारमा फर्किन थालेपछि कांग्रेसभित्र शक्ति सन्तुलनमा महत्वपूर्ण परिवर्तन देखिएको छ। केन्द्रीय कार्यसम्पादन समितिले हालै गरेको निर्णयलाई केन्द्रीय कार्यसमितिबाट अनुमोदन गरेसँगै संस्थापन र इतर पक्षबीचको दूरी केही हदसम्म घटेको विश्लेषण गरिएको छ।
कांग्रेस नेतृत्वले १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय सदस्यहरूलाई सोही हैसियतमा १५औँ महाधिवेशनमा सहभागी गराउने निर्णय गरेपछि लामो समयदेखि असन्तुष्ट रहेका धेरै नेताहरू पुनः संस्थापन पक्षसँग नजिकिएका हुन्। विशेषगरी पूर्वकार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्कासँग निकट मानिने नेताहरूले पार्टीभित्रको विवाद समाधानका लागि संस्थापनसँग सहकार्य गर्ने संकेत दिएका छन्।
बिहीबार बसेको केन्द्रीय कार्यसमिति बैठकमा उल्लेख्य संख्यामा पूर्वइतर पक्षका नेताहरू सहभागी भए। यसलाई कांग्रेसभित्र पुनः एकताको वातावरण निर्माण भएको संकेतका रूपमा हेरिएको छ। बैठकमा सहभागी नेताहरूले आफूहरू लामो समयपछि “आफ्नै घर” फर्किएको अनुभूति भएको प्रतिक्रिया दिएका थिए।
पार्टी प्रवक्ता देवराज चालिसेले अहिले कांग्रेसमा ‘संस्थापन’ र ‘इतर’ भन्ने विभाजन क्रमशः कमजोर बन्दै गएको दाबी गरे। उनका अनुसार असन्तुष्ट पक्षले उठाएका अधिकांश राजनीतिक तथा संगठनात्मक मागहरू सम्बोधन गरिएपछि एकताको वातावरण बनेको हो। उनले आगामी महाधिवेशनलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि पार्टी पुनर्गठन र सुदृढीकरणको अवसरका रूपमा लिनुपर्ने बताए।
कांग्रेसभित्रको यो पुनःसंरचना केवल संगठनात्मक विषय मात्र नभई आगामी राष्ट्रिय राजनीतिसँग पनि जोडिएको छ। स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय निर्वाचनको तयारीका लागि बलियो संगठन आवश्यक पर्ने निष्कर्षमा नेताहरू पुगेको बताइन्छ। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार कांग्रेसभित्रको लामो आन्तरिक विवादले पार्टीको जनाधार र कार्यकर्ता पंक्तिमा निराशा बढाएको थियो। त्यसैले अहिलेको एकताको प्रयासलाई धेरैले सकारात्मक रूपमा लिएका छन्।
यद्यपि सबै पक्ष एकै धारमा आइसकेका भने छैनन्। कांग्रेस नेता डा. शेखर कोइरालाले अझै पनि दुवै पक्षले घोषणा गरेका महाधिवेशन प्रक्रिया रोक्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्। उनले पार्टीभित्रको संकट समाधानका लागि संवाद, सहमति र मध्यमार्गी राजनीतिक संस्कृतिको आवश्यकता औँल्याएका छन्।
कोइरालाले कांग्रेस अहिले विभाजित मनोविज्ञानबाट गुज्रिरहेको टिप्पणी गरेका छन्। उनका अनुसार एउटाले जित्ने र अर्कोले हार्ने शैलीमा गरिएको महाधिवेशनले संगठनलाई बलियो बनाउँदैन। उनले दुवै पक्षलाई भावनात्मक उत्तेजनाभन्दा माथि उठेर साझा समाधान खोज्न आग्रह गरेका छन्।
“कांग्रेस कसैको व्यक्तिगत सम्पत्ति होइन, यो लाखौँ कार्यकर्ताको साझा राजनीतिक सम्पदा हो,” भन्ने सन्देश कोइरालाले विभिन्न भेटघाट र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमार्फत दिएका छन्। उनले आफू कुनै पनि पक्षको विजयभन्दा पार्टीको एकतालाई प्राथमिकता दिने अडानमा रहेको स्पष्ट पारेका छन्।
केन्द्रीय समिति बैठकमा पूर्वसंस्थापन इतर पक्षका धेरै नेताहरूको उपस्थिति अर्थपूर्ण मानिएको छ। महालक्ष्मी उपाध्याय डिना, ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की, मीन विश्वकर्मा, ईश्वरी न्यौपाने, किशोरसिंह राठौर, रामहरि खतिवडा, देवेन्द्रराज कँडेल, राजीवविक्रम शाह, मदनकृष्ण श्रेष्ठ, नैनसिंह महर, गोविन्द भट्टराई, जिपछिरिङ लामा, सरस्वती तिवारी, शान्ति विक परियार तथा गणेश लामालगायत नेताहरू बैठकमा सहभागी भएका थिए। यसबाहेक शेखर कोइराला पक्षकी नेतृ किरण यादवको उपस्थितिले पनि संवादको ढोका पूर्ण रूपमा बन्द नभएको संकेत दिएको छ।
संस्थापन पक्षमा फर्किएका नेता मीन विश्वकर्माले अधिकांश निर्वाचित केन्द्रीय सदस्यहरू पार्टीको आधिकारिक संरचनासँगै रहने दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार कांग्रेसको वैधानिक संरचना, चुनाव चिह्न, संगठनात्मक आधार र कार्यकर्ता भावनालाई केन्द्रमा राखेर निर्णय गर्नुपर्ने भएकाले धेरै नेता मूलधारमा फर्किएका हुन्।
यसबीच कांग्रेस सभापति गगन थापाले पनि एकताको सन्देशलाई प्राथमिकता दिएका छन्। उनले असन्तुष्ट पक्षले उठाएका धेरै विषयमा नेतृत्व लचक भएको बताउँदै महाधिवेशनलाई सबैको साझा प्रक्रिया बनाउन चाहेको स्पष्ट पारे। उनले उच्चस्तरीय संयन्त्र निर्माण, क्रियाशील सदस्यता विवाद समाधान तथा विभिन्न समितिहरूमा सबै पक्षको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सकिने संकेत दिएका छन्।
थापाले पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवालाई आगामी महाधिवेशन उद्घाटन गर्न औपचारिक निमन्त्रणा दिने प्रस्तावसमेत अघि सारेका छन्। कांग्रेसभित्र देउवा अझै पनि प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तित्व भएकाले उनको सहभागिताले एकताको वातावरण बलियो बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यता पूर्वकार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्काले भने औपचारिक बैठकमा सहभागी नभए पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत पार्टी विभाजन रोक्न आग्रह गरेका छन्। उनले वडा अधिवेशनको मिति केही समयका लागि सारेर देउवा, थापा, कोइराला तथा अन्य शीर्ष नेताबीच प्रत्यक्ष संवाद गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
खड्काको भनाइमा, यदि समानान्तर महाधिवेशनको अवस्था सिर्जना भयो भने कांग्रेस मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक राजनीतिक प्रणालीमै असर पर्न सक्छ। उनले पार्टी विभाजनको असर अन्य दलहरूमा समेत पर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार कांग्रेस अहिले निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातर्फ संस्थापन पक्षले संगठनात्मक प्रक्रिया अघि बढाइरहेको छ भने अर्कोतर्फ असन्तुष्ट पक्षले सहमतिमूलक समाधानको खोजी गरिरहेको छ। आगामी केही सातामा हुने वार्ता, संवाद र राजनीतिक निर्णयहरूले कांग्रेसको भविष्य मात्र होइन, नेपालको समग्र राजनीतिक दिशालाई पनि प्रभावित गर्न सक्नेछन्।
