नेपाल सरकारले भारतका लागि नेपाली राजदूत पदमा डा. निश्चलनाथ पाण्डेको नाम सिफारिस गरेसँगै नेपालको कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ चर्चा सुरु भएको छ। मन्त्रिपरिषद्को शुक्रबारको निर्णयअनुसार उनको नाम अब संसदीय सुनुवाइ प्रक्रियामा जानेछ। त्यसपछि भारत सरकारको सहमति प्राप्त भएमा राष्ट्रपतिबाट उनको औपचारिक नियुक्ति हुनेछ।
डा. पाण्डे नेपाली राजनीतिमा सक्रिय नेताका रूपमा भन्दा पनि शिक्षाविद्, अनुसन्धानकर्ता र परराष्ट्र नीति विश्लेषकका रूपमा बढी परिचित छन्। यद्यपि, उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि भने नेपालको राजनीतिक र कूटनीतिक इतिहाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। उनी पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री तथा वरिष्ठ कूटनीतिज्ञ रमेशनाथ पाण्डेका छोरा हुन्।
रमेशनाथ पाण्डेले नेपालको जटिल राजनीतिक संक्रमणकालमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। विशेषगरी राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनकाल र माओवादी द्वन्द्वको संवेदनशील अवधिमा उनले परराष्ट्रमन्त्रीसहित विभिन्न मन्त्रालयको नेतृत्व गरेका थिए। त्यही परिवारबाट आएका निश्चलनाथले भने सक्रिय राजनीतिभन्दा अध्ययन, अनुसन्धान र नीतिगत विश्लेषणको मार्ग रोजे।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा विद्यावारिधि (पीएचडी) गरेका उनले कानूनमा स्नातक तहको अध्ययनसमेत पूरा गरेका छन्। विगत दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि उनी नेपालको विदेश नीति, दक्षिण एसियाली भू-राजनीति, भारत–चीन सम्बन्ध र नेपालको रणनीतिक अवस्थाबारे अध्ययन तथा विश्लेषणमा संलग्न छन्।
हाल उनी दक्षिण एसियाली अध्ययन केन्द्रका निर्देशकका रूपमा कार्यरत छन्। यसअघि परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठान (आईएफए) को कार्यकारी निर्देशकको जिम्मेवारी पनि सम्हालिसकेका छन्। विदेश नीति निर्माण, क्षेत्रीय सहकार्य र रणनीतिक मामिलामा उनको अनुभवलाई नेपालको कूटनीतिक क्षेत्रले महत्वपूर्ण मान्दै आएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा पनि उनको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको छ। भारतको बेंगलुरुस्थित नेशनल इन्स्टिच्युट अफ एडभान्स्ड स्टडीजमा उनी मानार्थ एसोसिएट प्रोफेसरका रूपमा आबद्ध छन्। त्यस्तै, सिङ्गापुरस्थित दक्षिण एसियाली अध्ययनसम्बन्धी प्रतिष्ठित संस्थामा गैरआवासीय वरिष्ठ फेलोको भूमिका पनि निर्वाह गरिरहेका छन्।
उनको अनुसन्धान यात्रा यतिमै सीमित छैन। जर्मनीको प्रतिष्ठित जर्मन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेशनल एन्ड सेक्युरिटी अफेयर्स (SWP) र बेलायतको युनिभर्सिटी अफ हलमा समेत उनले अनुसन्धान र शैक्षिक गतिविधिमा सहभागिता जनाइसकेका छन्। यसले उनलाई दक्षिण एसियाली राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा गहिरो दृष्टिकोण प्रदान गरेको मानिन्छ।
यदि उनको नियुक्ति अन्तिम रूपमा स्वीकृत भयो भने, दिल्ली उनको लागि नयाँ गन्तव्य हुनेछैन। भारतका नीति निर्माता, शैक्षिक समुदाय र रणनीतिक वृत्तसँग उनको लामो समयदेखिको सम्पर्क तथा संवादले उनलाई त्यहाँ परिचित अनुहार बनाइसकेको छ। साथै, उनका पिता रमेशनाथ पाण्डेको कूटनीतिक विरासतले पनि भारतीय राजनीतिक तथा कूटनीतिक क्षेत्रसँग परिचयको अर्को आधार निर्माण गरेको छ।
नेपाल–भारत सम्बन्ध बहुआयामिक र संवेदनशील मानिने सन्दर्भमा डा. निश्चलनाथ पाण्डेको सम्भावित नियुक्तिलाई अनुभव, अध्ययन र कूटनीतिक समझदारीको संयोजनका रूपमा हेरिएको छ। अब उनको संसदीय सुनुवाइ र भारत सरकारको सहमतिपछि औपचारिक नियुक्तिको प्रक्रिया अघि बढ्नेछ।
