नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्सको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। लाखौं नेपाली युवाले स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारीको अवसर नपाएपछि परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने आशामा विदेशको बाटो रोज्ने गरेका छन्। खाडी मुलुक, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान तथा अन्य विभिन्न देश नेपाली श्रमिकका प्रमुख गन्तव्य बनेका छन्। तर वैदेशिक रोजगारीले आर्थिक समृद्धिको आशा जगाए पनि यससँग जोडिएको एउटा दुःखद पक्ष भने नेपाली श्रमिकको बढ्दो मृत्यु हो।
वैदेशिक रोजगार बोर्डको सचिवालयले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्याङ्कले विदेशमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकको अवस्था अझै चिन्ताजनक रहेको देखाएको छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो १० महिनामै वैदेशिक रोजगारीका क्रममा एक हजार २९४ जना नेपालीको मृत्यु भएको छ। यसको अर्थ औसतमा हरेक दिन चारभन्दा बढी नेपालीले विदेशी भूमिमा ज्यान गुमाइरहेका छन्। वैशाख महिनामा मात्र १५३ जना नेपालीको मृत्यु भएको तथ्याङ्कले यो समस्या कति गम्भीर छ भन्ने स्पष्ट पार्छ।
पछिल्लो १० वर्ष १० महिनाको अवधिमा वैदेशिक रोजगारीका क्रममा मृत्यु हुने नेपालीको संख्या ११ हजार ९८८ पुगेको छ। यो संख्या कुनै सामान्य तथ्याङ्क मात्र होइन, हजारौं परिवारको सपना, संघर्ष र पीडाको कथा पनि हो। प्रत्येक मृत्युको पछाडि एउटा परिवारको भविष्य जोडिएको हुन्छ, जहाँ बाबुआमा, श्रीमान्–श्रीमती, छोराछोरी वा अन्य आफन्तले अपूरणीय क्षति बेहोर्नुपरेको हुन्छ।
तथ्याङ्कलाई हेर्दा पछिल्ला वर्षहरूमा मृत्यु हुने नेपालीको संख्या बढ्दो क्रममा रहेको देखिन्छ। आर्थिक वर्ष २०७२/७३ मा ८१६ जना नेपालीको मृत्यु भएको थियो। त्यसपछि २०७३/७४ मा ७५६, २०७४/७५ मा ८२१, २०७५/७६ मा ७५४ र २०७६/७७ मा ६६१ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। तर त्यसपछिका वर्षहरूमा मृत्यु दर उल्लेखनीय रूपमा बढ्न थालेको देखिन्छ।
आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा मृत्यु हुने नेपालीको संख्या एक हजार २४२ पुगेको थियो। त्यसपछि २०७८/७९ मा यो संख्या एक हजार ३९५ पुग्यो। आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा एक हजार २०८, २०८०/८१ मा एक हजार ४५८ तथा २०८१/८२ मा एक हजार ५८३ नेपालीको मृत्यु भएको तथ्याङ्कले देखाउँछ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामै एक हजार २९४ जनाको मृत्यु भइसकेकाले वर्षको अन्त्यसम्म यो संख्या अझ बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
विदेशमा नेपाली श्रमिकको मृत्यु किन यति धेरै भइरहेको छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। वैदेशिक रोजगार बोर्ड तथा विभिन्न अध्ययनहरूले मृत्युका अनेक कारणहरू देखाएका छन्। तीमध्ये सबैभन्दा बढी चर्चा हुने कारण हृदयघात हो। विशेषगरी खाडी मुलुकका अत्यधिक गर्मी हुने क्षेत्रहरूमा काम गर्ने श्रमिकहरू लामो समयसम्म कडा शारीरिक श्रम गर्न बाध्य हुने गरेका छन्। उच्च तापक्रम, पर्याप्त आरामको अभाव, अनियमित खानपान, तनाव तथा स्वास्थ्य समस्याको समयमै उपचार नपाउँदा धेरै श्रमिकको मृत्यु हृदयघातका कारण हुने गरेको बताइन्छ।
यसका अतिरिक्त प्राकृतिक मृत्यु पनि ठूलो संख्यामा हुने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा श्रमिकहरूमा पहिलेदेखि रहेको स्वास्थ्य समस्या विदेश पुगेपछि जटिल बन्ने गरेको छ। स्वास्थ्य परीक्षणको प्रभावकारी व्यवस्था नहुनु र समयमै उपचार नपाउनु पनि समस्याको प्रमुख कारण मानिन्छ।
सडक दुर्घटना अर्को गम्भीर कारण हो। विदेशी मुलुकमा कामका लागि दैनिक लामो दूरी यात्रा गर्नुपर्ने, विभिन्न प्रकारका सवारी साधन प्रयोग गर्नुपर्ने तथा स्थानीय ट्राफिक प्रणालीसँग पूर्ण रूपमा परिचित नहुँदा नेपाली श्रमिकहरू दुर्घटनाको जोखिममा पर्ने गरेका छन्। यस्तै निर्माण क्षेत्र, उद्योग तथा अन्य जोखिमपूर्ण कार्यस्थलमा हुने दुर्घटनाले पनि धेरै नेपालीको ज्यान लिने गरेको छ। सुरक्षा मापदण्डको पालना नहुनु, पर्याप्त सुरक्षा सामग्रीको अभाव तथा अत्यधिक कामको दबाबले दुर्घटनाको सम्भावना बढाउने गरेको छ।
आत्महत्या पनि वैदेशिक रोजगारीसँग सम्बन्धित अर्को संवेदनशील विषय बनेको छ। परिवारबाट लामो समय टाढा रहनुपर्ने, आर्थिक दबाब, ऋणको बोझ, कामको तनाव, श्रम शोषण तथा सामाजिक एक्लोपनका कारण कतिपय श्रमिक मानसिक समस्याबाट ग्रसित हुने गरेका छन्। डिप्रेसन, चिन्ता तथा निराशाले केहीलाई आत्महत्यासम्म पुर्याउने गरेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवा तथा परामर्शको अभावले यो समस्या अझ जटिल बनेको छ।
विदेशमा मृत्यु भएका नेपालीको शव स्वदेश ल्याउने प्रक्रिया पनि धेरै परिवारका लागि पीडादायी हुने गरेको छ। विभिन्न कानुनी प्रक्रिया, कागजी झन्झट, बीमा दाबी तथा सम्बन्धित देशका नियमका कारण शव नेपाल ल्याउन लामो समय लाग्ने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा शव हप्तौं वा महिनौंसम्म विदेशमै रोकिएर बस्ने गरेका छन्। यसले मृतकका परिवारलाई थप मानसिक पीडा दिने गरेको छ।
वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्र धानेको भए पनि श्रमिकको सुरक्षाको प्रश्न अझै गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ। सरकारले वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम ल्याएको भए पनि व्यवहारिक रूपमा अझ धेरै सुधार आवश्यक देखिन्छ। विदेश जानुअघि श्रमिकको स्वास्थ्य परीक्षणलाई थप प्रभावकारी बनाउनु, सुरक्षा तालिम अनिवार्य गर्नु, बीमा प्रणालीलाई सहज र भरपर्दो बनाउनु तथा श्रम सम्झौताहरूको कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ।
त्यसैगरी विदेशस्थित नेपाली दूतावासहरूले श्रमिकको समस्या समाधानमा अझ सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। मानसिक स्वास्थ्य सहायता, आपत्कालीन उद्धार सेवा तथा कानुनी परामर्शलाई सहज रूपमा उपलब्ध गराउन सके धेरै समस्या समाधान हुन सक्छन्। गन्तव्य मुलुकका रोजगारदाताले पनि श्रमिकको सुरक्षा, स्वास्थ्य र मानवअधिकारको सम्मान गर्नुपर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ।
वैदेशिक रोजगारी नेपाली परिवारको आर्थिक उन्नतिको माध्यम बनेको छ। तर प्रत्येक वर्ष हजारौं नेपालीले विदेशी भूमिमा ज्यान गुमाउनु गम्भीर राष्ट्रिय चिन्ताको विषय हो। पछिल्लो दशकमा झण्डै १२ हजार नेपाली श्रमिकको मृत्यु भएको तथ्याङ्कले केवल संख्या मात्र होइन, हजारौं अधुरा सपना र शोकमा डुबेका परिवारहरूको कथा पनि बोकेको छ। त्यसैले वैदेशिक रोजगारीलाई केवल आर्थिक अवसरका रूपमा होइन, सुरक्षित र सम्मानजनक बनाउने राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन आवश्यक देखिन्छ। तभी मात्र नेपाली श्रमिकको जीवन र श्रमको वास्तविक मूल्य स्थापित हुन सक्छ।
