नेपालको अर्थतन्त्र पछिल्लो केही वर्षदेखि चुनौतीहरूको घेराभित्र छ। आर्थिक वृद्धि दर अपेक्षाकृत कमजोर, निजी लगानी सुस्त, युवाशक्ति वैदेशिक रोजगारीतर्फ पलायन र सरकारी राजस्व संकलनमा दबाब—यी सबैले देशको आर्थिक अवस्थालाई जटिल बनाएका छन्। यस्तो अवस्थामा नयाँ पुस्ताका अर्थशास्त्री र नीति निर्माताको आवश्यकता बढ्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा विकास अर्थशास्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेको राजनीतिक उदय र सम्भावित अर्थमन्त्रीका रूपमा उनको चर्चा स्वाभाविक रूपमा महत्वपूर्ण बनेको छ।
तनहुँ क्षेत्र नम्बर १ बाट राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का उम्मेदवारका रूपमा भारी मतान्तरले विजयी भएपछि वाग्ले नेपाली राजनीतिमा नयाँ आशाको प्रतीक बनेका छन्। प्राप्त मतपरिणामले पनि मतदाताले परिवर्तन र दक्ष नेतृत्वप्रति विश्वास देखाएको संकेत गर्छ। उनले ३८ हजार ४० मत प्राप्त गर्दा नेपाली कांग्रेसका गोविन्द भट्टराईले १६ हजार २ सय ३१ मत र नेकपा एमालेकी उम्मेदवार भगवती न्यौपानेले ५ हजार ८ सय ३० मत प्राप्त गरेकी थिइन्। अब राजनीतिक वृत्तमा वाग्ले सम्भावित अर्थमन्त्रीका रूपमा चर्चामा छन्। यदि उनी अर्थ मन्त्रालयको नेतृत्वमा पुगे भने नेपालको अर्थतन्त्रलाई कस्तो दिशा दिन सक्छन्? यो प्रश्न अहिले राजनीतिक र आर्थिक क्षेत्रको चासोको विषय बनेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवसहितको अर्थशास्त्री
वि.स. २०३१ सालमा गोरखामा जन्मिएका डा. स्वर्णिम वाग्ले अन्तर्राष्ट्रिय विकास अर्थशास्त्रीका रूपमा परिचित छन्। उनले करिब २५ वर्षदेखि नेपाल र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा विकास अर्थशास्त्र, सार्वजनिक नीति र आर्थिक सुधारका विषयमा काम गर्दै आएका छन्। राष्ट्र संघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) को न्यूयोर्कस्थित मुख्यालयमा एसिया–प्रशान्त क्षेत्रका प्रमुख आर्थिक सल्लाहकारका रूपमा उनले ३६ वटा देशका आर्थिक नीति र विकास कार्यक्रमहरूमा प्रत्यक्ष काम गरेका थिए। यसअघि राष्ट्रिय योजना आयोगको उपाध्यक्ष र सदस्य रहँदा उनले नेपालको दीर्घकालीन विकास रणनीतिमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।
२०७२ सालको महाभूकम्पपछि पुनर्निर्माणका लागि क्षति मूल्यांकन गर्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउने प्रक्रियामा पनि वाग्ले सक्रिय थिए। विश्व बैंक र यूएनडीपीजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा वरिष्ठ अर्थशास्त्रीको अनुभवले उनलाई विश्वस्तरीय आर्थिक सोच र नीति निर्माणको दृष्टिकोण दिएको मानिन्छ। शिक्षाको हिसाबले पनि उनी बलियो पृष्ठभूमि भएका अर्थशास्त्री हुन्। उनले लण्डन स्कुल अफ इकनमिक्सबाट अर्थशास्त्रमा स्नातक, हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट अन्तर्राष्ट्रिय विकासमा स्नातकोत्तर र अष्ट्रेलियन राष्ट्रिय विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका छन्।
राजनीतिक यात्राको नयाँ मोड
लामो समय नेपाली कांग्रेससँग आबद्ध रहे पनि पछिल्लो आम निर्वाचनमा टिकट नपाएपछि वाग्लेले कांग्रेसको “टिके तथा आफन्त प्रवृत्ति” प्रति असन्तुष्टि जनाएका थिए। त्यसपछि उनले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीमार्फत चुनावी मैदानमा प्रवेश गरे। तनहुँ–१ को उपनिर्वाचनमा उनको विजय केवल व्यक्तिगत जीत मात्र नभई नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको उदयको संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ। विशेषगरी शिक्षित र नीति–केन्द्रित राजनीतिज्ञको रूपमा उनको छवि निर्माण भएको छ।
नेपालको अर्थतन्त्रको वर्तमान अवस्था
यदि वाग्ले अर्थमन्त्री बन्छन् भने उनले नेतृत्व लिनुपर्ने अर्थतन्त्र अहिले धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। पहिलो, आर्थिक वृद्धि दर कमजोर छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालको आर्थिक वृद्धि औसत ३–४ प्रतिशतको आसपासमा सीमित रहेको छ, जुन विकासशील देशका लागि पर्याप्त मानिँदैन। दोस्रो, सरकारी राजस्व संकलन घट्दो क्रममा छ। आयात घट्दा भन्सार राजस्वमा कमी आएको छ भने आन्तरिक कर प्रणाली पनि अझ प्रभावकारी हुन सकेको छैन। तेस्रो, निजी क्षेत्रको लगानी घटिरहेको छ। बैंकहरूमा तरलता हुँदा पनि उद्योग–व्यवसाय विस्तारमा लगानीकर्ताहरू उत्साहित देखिँदैनन्। चौथो, युवाहरूको ठूलो हिस्सा रोजगारीका लागि विदेश जाने क्रम तीव्र छ। यसले देशभित्र उत्पादनशील श्रमशक्तिको अभाव सिर्जना गरेको छ। यस्ता चुनौतीबीच नयाँ आर्थिक दृष्टिकोण र साहसी नीति सुधारको आवश्यकता देखिन्छ।
सम्भावित अर्थमन्त्रीका रूपमा वाग्ले
यदि उनी अर्थमन्त्री बने भने नेपालको अर्थतन्त्रलाई नयाँ दृष्टिकोणसहित अगाडि बढाउने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालको अर्थतन्त्र अहिले संरचनात्मक समस्याले ग्रस्त छ। आयातमा अत्यधिक निर्भरता, कमजोर उत्पादन क्षमता, सीमित औद्योगिकीकरण र घट्दो लगानीजस्ता समस्याले आर्थिक वृद्धि अवरुद्ध भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउने नीति आवश्यक देखिन्छ। कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिक विकास, पर्यटन प्रवर्द्धन र जलविद्युत क्षेत्रको विस्तारमार्फत आर्थिक गतिविधि बढाउन सकिन्छ। वाग्ले जस्ता विकास अर्थशास्त्रीले यस्ता क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखेर दीर्घकालीन आर्थिक रणनीति तयार पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालको अर्थतन्त्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष निजी क्षेत्रको भूमिका हो। पछिल्ला वर्षहरूमा नीति अस्थिरता, प्रशासनिक झन्झट र कर प्रणालीको जटिलताका कारण निजी क्षेत्र लगानी विस्तारमा उत्साहित देखिएको छैन। यदि अर्थतन्त्रलाई गति दिनु छ भने निजी क्षेत्रलाई विश्वास दिलाउने वातावरण सिर्जना गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। अर्थमन्त्रीका रूपमा वाग्लेले लगानीमैत्री नीति ल्याउने, कर प्रणालीलाई सरल बनाउने र प्रशासनिक प्रक्रियालाई पारदर्शी तथा छिटो बनाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। यसका साथै वैदेशिक प्रत्यक्ष लगानी आकर्षित गर्न पनि विशेष पहल आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा लामो अनुभव भएका कारण विदेशी लगानीकर्तासँग विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न वाग्ले सक्षम हुन सक्ने धेरैको विश्वास छ।
अर्थतन्त्र उकास्न आवश्यक कदम
सरकारी खर्च व्यवस्थापन पनि नेपालको अर्थतन्त्रको अर्को ठूलो चुनौती हो। विकास बजेट खर्च हुन नसक्ने तर चालु खर्च निरन्तर बढिरहने प्रवृत्तिले सरकारी वित्तीय व्यवस्थापनमा दबाब सिर्जना गरेको छ। यस्तो अवस्थामा बजेटको प्रभावकारी कार्यान्वयन, अनुत्पादक खर्च नियन्त्रण र विकास योजनाको गुणस्तरीय कार्यान्वयनमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ। यदि वाग्ले अर्थमन्त्री बने भने उनले वित्तीय अनुशासन कायम गर्ने, बजेट व्यवस्थापन सुधार गर्ने र विकास खर्चको प्रभावकारिता बढाउने दिशामा पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ।
रोजगारी सिर्जना पनि नेपालको अर्थतन्त्रको प्रमुख चुनौती हो। प्रत्येक वर्ष हजारौँ युवा विदेश रोजगारीका लागि जाने क्रम बढ्दो छ। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्रलाई केही हदसम्म टिकाइराखेको भए पनि दीर्घकालीन रूपमा देशभित्र उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि र कृषि क्षेत्रलाई सुदृढ बनाउँदै युवालाई देशभित्रै अवसर प्रदान गर्ने नीति आवश्यक देखिन्छ।
यद्यपि वाग्लेसँग ज्ञान, अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण भए पनि नेपालको राजनीतिक संरचना र प्रशासनिक प्रणाली जटिल छ। आर्थिक नीति निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। राजनीतिक सहमति, प्रशासनिक क्षमता र स्थिर नीति वातावरण बिना आर्थिक सुधार सफल हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले अर्थमन्त्रीका रूपमा उनले राजनीतिक नेतृत्व, निजी क्षेत्र र प्रशासनिक संयन्त्रबीच समन्वय कायम गर्दै काम गर्नुपर्ने चुनौती पनि हुनेछ।
अर्थमन्त्रीका रूपमा स्वर्णिम वाग्ले उपयुक्त विकल्प हुन् कि होइनन् भन्ने प्रश्नको उत्तर अन्ततः उनको कार्यशैली, नीति र कार्यान्वयन क्षमताले निर्धारण गर्नेछ। तर उनको अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, अर्थशास्त्रमा गहिरो अध्ययन, विकास नीतिमा प्रत्यक्ष काम गरेको अनुभव र नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्वजस्ता पक्षले उनलाई सम्भावनायुक्त आर्थिक नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यदि उनले आफ्नो ज्ञान र अनुभवलाई व्यवहारिक नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनमा रूपान्तरण गर्न सके भने नेपालको अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै देखिन्छ। नेपाल अहिले आर्थिक संक्रमणको चरणमा छ, जहाँ स्पष्ट दृष्टिकोण र सक्षम नेतृत्व आवश्यक छ। यस्तो अवस्थामा स्वर्णिम वाग्ले जस्ता विकास अर्थशास्त्रीलाई जिम्मेवारी दिने बहस स्वाभाविक रूपमा उठिरहेको छ, र आगामी दिनमा उनले अर्थतन्त्रलाई कस्तो दिशा दिन्छन् भन्ने कुराले नै उनको वास्तविक मूल्यांकन तय गर्नेछ।
